Zapruder Inc.

Stadhouder van Kaboel Karzai was nog maar koud terug van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties of hij viel welhaast op zijn knieën voor zijn erfvijanden, de Taliban. “Als er een groep Taliban, of een aantal Taliban naar me toekomen en vragen, president, we willen een positie in dit of dat departement, of we willen een positie als minister…..en niet meer vechten. Als er een dergelijke eis of verzoek aan mij gesteld wordt, dan willig ik hem in. Want ik wil een einde aan het conflict en vechten in Afghanistan.“ Karzai wil vredesonderhandelingen. De situatie in Afghanistan is uitzichtloos en de politieke invloed en controle van de wanhopige president beperkt zich slechts tot de hoofdstad. Ondanks de aanwezigheid van ruim 40.000 NATO troepen, blijkt pacificatie van het Afghaanse platteland welhaast onmogelijk. Vrijwel geheel zuid-Afghanistan wordt gecontroleerd door de Taliban of opstandige Pashtun. De zogenaamde “opbouwmissie” door westerse mogendheden blijkt een zwart gat van corruptie en wanprestatie en de “poppieoogst”, de grondstof voor heroïne, breekt records. Met het verschijnen van meer en meer laboratoria blijkt Afghanistan niet alleen exporteur van de heroïnegrondstof te zijn, maar actief producent van de drug.

Hoewel Karzai’s handreiking officieel door het Amerikaanse “State department“ wordt afgewezen (zij zien de Taliban als terroristische organisatie), staan de Verenigde Naties en de NATO niet onwelwillend tegenover onderhandelingen. Volgens de ambassadeur van de NATO in Kaboel, Daan Everts, zal het bondgenootschap eventuele gesprekken “onderzoeken“. De roep om verzoening met de Taliban komt dan ook niet plots. Al in augustus werd onder toeziend oog van de Verenigde Staten en de NATO een zogenaamde vredes “jirga“ gehouden tussen 700 stamoudsten en afgevaardigden van belanghebbenden bij het conflict. Doormiddel van dit “palaver“ hoopte de Afghaanse regering (en daarmee ook de NATO en de VS) de stammen in het grensgebied met Pakistan voor zich te winnen en hen te overtuigen om steun aan de Taliban en andere strijders in te trekken. De opzet slaagde deels. De sleutel tot vrede ligt namelijk in Pakistan.

Want niet alleen vonden de Taliban (en Al Quada) in de grensgebieden met Pakistan na de invasie van 2001 een veilige thuishaven, Pakistan, en om meer precies te zijn de Pakistaanse inlichtingendienst ISI, heeft de Taliban altijd actief gesteund. En het is de vraag of Pakistan die steun na 2001 ooit heeft ingetrokken. De wahabitisch soennietische Taliban functioneerde als een prima buffer tegen Iran (en kon zodoende in eerste instantie ook op Amerikaans goedkeuren rekenen) en fungeerden als verlengstuk van Islamabad in het buurland. Daarnaast beperkten zij de invloed van aartsvijand India (en het westen en Rusland) in Afghanistan.

De invloed van Islamabad op haar grensgebieden met Afghanistan is eigenlijk van oudsher beperkt. Evenals in Afghanistan bestaat de bevolking voor het leeuwendeel uit stammen waarvan sommigen ronduit vijandig richting de centrale regering staan. In provincies als Balochistan en Wiziristan, met de Balochi en Pathanen als belangrijkste ethnische groepen, woedden felle guerilla’s tussen regering en bevolking. Om toch enigszins controle over de provincies te houden, en om medestanders te winnen in de “oorlog-tegen-terreur“, restte de Musharraf-administratie in sommige gevallen niets anders dan beperkte autonomie te verlenen aan gebieden of opstandelingen. Zoals bijvoorbeeld de Islamitische Emiraten van Waziristan, waarmee in 2006 een vredesakkoord werd gesloten maar die, na luchtaanvallen van Amerikaanse gevechtsvliegtuigen en artillerie-beschietingen door de NATO, weer in opstand zijn gekomen.

Met het besef dat de politieke situatie in het grensgebied tussen Afghanistan en Pakistan en in de hoofdstad Islamabad cruciaal is voor het succes van pacificatie van Afghanistan, trekken de Verenigde Staten alle registers open om politiek voet aan grond te krijgen in Pakistan. Musharraf, met steun van de VS in 1999 aan de macht gekomen via een staatsgreep, lijkt na zes jaar sukkelen niet bij machte nog langer de wens en wil van de Verenigde Staten aan zijn land en provincies op te leggen. Naast opstanden door religieus-extremisten en stammen, heeft het complete juridische apparaat van Pakistan zich tegen de legerleider gekeerd. Na acht jaar bestuur door het leger wordt de roep om democratie in de straten van Islamabad luider en luider. Enter oud-premier Benazir Bhutto.

Onder leiding van Amerikaans diplomaat John Negroponte sleutelen de Verenigde Staten aan een “democratische” oplossing voor de politieke impasse ontstaan uit onvrede met Musharraf. Musharraf zal zijn functie als legerleider neerleggen en als burger tot president worden gekozen. De taken van Musharraf worden overgenomen door het hoofd van de inlichtingendienst ISI Ashfaq Pervez Kiani. Vervolgens zal de 100% pion van Washington Bhutto, inmiddels door Musarraf vrijgepleit van alle corruptiezaken die tegen haar liepen, bij de komende parlementaire verkiezingen de krachten bundelen met de president. Deze coalitie krijgt tot taak religieuze partijen zoveel mogelijk (democratisch) buitenspel te zetten. De bonus voor de Verenigde Staten: het Pakistaanse leger wordt een verlengstuk van de politieke wil van de VS.

Voor de opstandige stammen en provincies wordt het dus buigen of barsten. Pakistaanse media melden dat de ISI contact heeft gezocht met de meer gematigde krachten in deze gebieden en hen een politieke rol in de komende coalitie heeft voorgelegd. Met de toegenomen Amerikaanse controle over het Pakistaanse leger laat het alternatief zich makkelijk raden: ingrijpen door het leger, al dan niet onder het mom van de oorlog tegen terreur geholpen door de VS. Of deze strategie niet compleet averechts werkt en juist een Pakistaanse burgeroorlog zal ontketenen, zal de toekomst leren.

Maar waar komt die dit jaar hernieuwde diplomatieke interesse van de Verenigde Staten in Pakistan vandaan? En waarom, na zes jaar oorlog, wil Afghaanse stadhouder Karzai opeens vrede met de Taliban? Sterker, de Mullah Omar-jongens zelfs in de Afghaanse politiek betrekken, met alle radicaal islamitische ideeën en politieke opvattingen van dien. Het antwoord op die vraag is simpel: de terugkeer van een Amerikaanse lievelingsproject, de TAP-pijplijn.

Eind augustus kende de Pakistaanse regering de Amerikaanse oliemaatschappij International Oil Company een contract ter waarde van 10 miljard dollar toe om te beginnen met de aanleg van een pijpleiding vanuit Turkmenistan, door Afghanistan, naar Pakistan. Dit project (TAP=Turkmenistan, Afghanistan, Pakistan) staat al jaren hoog op de agenda van verschillende oliemaatschappijen maar is nooit van de grond gekomen. Het is de bedoeling dat de lijn binnen drie jaar voltooid zal zijn.Sinds de vondst van substantiële olie- en gasreserves rond de Kaspische Zee is er een ware strijd uitgebroken tussen verschillende grootmachten om controle over deze reserves: de zogenaamde tweede “great game“, naar de strijd tussen Rusland en Groot-Brittannië in de negentiende eeuw. Belangrijkste spelers zijn Turkmenistan, Iran, Rusland, de EU, China, India en de VS.

In deze energieoorlog staan “oude“ grootmachten als de EU en de VS tegenover opkomende economiën als India en China. Met het wereldwijd afnemen van gas-en oliereserves is controle over bronnen en distributie van levensbelang. Met name Rusland, als opkomende energiereus, heeft de beste kaarten in deze strijd. Het leeuwendeel van Europese energie komt al uit Rusland en het is er de EU alles aan gelegen om aan deze monopolie te ontsnappen. Kaspische gas en olie, dat niet wordt gedistribueerd door Rusland, is een dergelijke ontsnappingsroute.

Hoewel Amerikaanse oliemaatschappijen in eerste instantie succesvol leken met het ontsluiten van Kaspische gas- en olie, zorgden problemen met de Taliban voor het stuklopen van het belangrijkste project: de TAP*. Met de voortwoekerende oorlog in Afghanistan leken de Turkmenen weer teruggekeerd in Russisch kamp, maar dit veranderde na de plotselinge dood, eind 2006, van de Turkmeense dictator Niyazov. Opeens viel er weer met de Turkmenen te praten over deals los van Russische invloed. Er begon zelfs weer hoop te gloren voor een ander pijplijnen-project richting Europa: de Nabucco-lijn. In september wordt oud minister Jozias Van Aartsen dan ook aangesteld als coordinator voor het nieuw leven ingeblazen project.

Met de gunstige wind vanuit Asjchabad is het de Amerikanen er alles aan gelegen om nu eindelijk spijkers met koppen te slaan en het TAP-project van de grond te krijgen. De TAP-lijn ontsluit de Turkmeense reserves niet alleen van Russische invloed, maar ook die van Iran, het land waarmee de VS steeds verder op voet van oorlog komen te staan. Laatste struikelblokken voor het slagen van het project zijn, jawel, de Taliban en de opstandige Pakistaanse provincies (waar de lijn doorheen loopt).

De smeekbedes van Karzai en de Amerikaanse bemoeienis in de Pakistaanse binnenlandse politiek staan dus niet op zich, maar hebben alles te maken met economisch/strategische motieven en belangen. Hoewel overgoten met het sausje van de “oorlog tegen terreur“. Belangen waaraan zaken als (religieuze)vrijheid, democratie, vrouwenemancipatie en opbouw, kortom de “missie“ waarvoor het kabinet Balkenende zegt dat Nederland in Afghanistan is, klaarblijkelijk ondergeschikt zijn.

Aan het einde van deze maand zal het Nederlandse kabinet een beslissing nemen over voortzetting van de missie in Afghanistan. Ongetwijfeld zal hierover in de Tweede Kamer een debat volgen. Bij de aanvankelijke goedkeuring van de missie werd het parlement al in zekere mate misleid, en het zal daarom extra interessant zijn om te zien welke argumenten deze ronde uit de koker van Balkenende en consorten komen. Of zal eindelijk de geopolitieke realiteit op tafel komen? 

*Onderzoek door Rudo de Ruijter van de geschiedenis van de TAP-lijn.