Zapruder Inc.

De lijst van morele spijtoptanten in politiek en bedrijfsleven is lang en onbegrijpelijk: hoe kan het toch zijn dat bovengemiddeld slimme mensen opeens amorele beslissingen nemen en een systeem verdedigen waar ze zich later 180 graden tegen verzetten? Komt berouw pas echt na de zonde of moeten deze mensen eerst een harde les lezen voordat ze begrijpen waar het echt om draait? Hoewel beide scenario’s niet uit te sluiten zijn heeft het zelden te maken met een voortschrijdend inzicht. De mechanismen van machtsstructuren zijn zodanig dat dissidenten die doorstoten en zich niet wensen aan te passen aan het machtssysteem er moeiteloos uitgefilterd worden; ze worden óf kaltgestellt of ze passen zich aan de heersende mores aan. Dat laatste lijkt dus het meeste te gebeuren en dus zien we die rare taferelen van ministers en CEO’s die opeens het licht zien nadat ze hun ambt hebben neergelegd en het derde huis met de gouden handdruk is veiliggesteld.

Je kunt veel verklaringen loslaten op het hoe en waarom van dit fenomeen, maar ergerlijk is het wel. Helemaal omdat je ziet dat politici pas interessant worden als ze gewoon zeggen wat ze echt denken en zich laten leiden door een persoonlijke en consequente moraal. Hoewel ik zijn huidige inspanningen waardeer, had ik liever gezien dat oud-premier Van Agt zich zo had ingezet voor de Palestijnse crisis toen hij nog echt wat in de melk te brokkelen had. Ook de woorden die Herman Wijffels aan de tafel van Buitenhof sprak zaten vol wijsheid en eenvoudig te begrijpen principes. Van Der Ploeg sprak van een ‘perfide systeem’ toen hij het over de financiële wereld had en Wijffels had goeie opmerkingen over onze ecologisch voetafdruk zodat men in één zucht doorging tot de uitbuiting van de Derde Wereld door het Westen en de afkalvende waarden en normen in het algemeen. Even los van Van Der Ploeg’s gedram over antropogeen CO₂, was het een verfrissende discussie die eindelijk over iets leek te gaan in vergelijking met het gebruikelijke poldergeneuzel. Maar waar was al die wijsheid toen Wijffels nog aan het hoofd stond van de Wereldbank en de door hem zo verfoeide cultuur al geruime tijd welig tierde? Hatte Wijffels es nicht gewusst? Tuurlijk wél!

Dit leidt onvermijdelijk tot de logische conclusie dat mensen in machtposities zelden zeggen wat ze echt denken en voelen en dus niet te vertrouwen zijn. Niet alleen vanwege het feit dat macht corrumpeert, maar dat het systeem waar zij op dat moment een belangrijk deel vanuit maken van ze verlangt dat ze hun persoonlijke overtuigingen laten varen. Meedoen en ‘je werk doen’ zijn schijnbaar mechanismen die eigen overtuiging overrulen en blijkbaar kan het geweten dit prima rationaliseren. Rovende CEO’s die alles doen om de aandeelhouderswaarde overeind te houden, doen de facto hun werk goed. Pas later kunnen ze er krokodillentranen over huilen in een biografie. Zo ook politici die op dat moment alleen bezig zijn met de peilingen en het in stand houden van hun partij. Het maakt dus duidelijk dat we aan deze mensen niets zullen hebben als we uit de status quo willen geraken.