Zapruder Inc.

Allereerst moeten we de definitie van een complot vaststellen. De Wikipedia heeft er dit over te zeggen: Een samenzwering of complot is een geheime afspraak tussen een aantal personen om iets te ondernemen tegen een andere persoon of groep. Het kan bijvoorbeeld gaan om een actie om een staatsgreep te plegen, een oorlog te ontketenen, een aanslag op iemands leven te plegen of iemand ten val te brengen.
Er dient een duidelijk onderscheid te worden gemaakt tussen daadwerkelijke, historisch bewezen, samenzweringen en samenzweringstheorieën.
In deze definitie zit al meteen een grote tegenstrijdigheid: een complot is a priori een geheime afspraak, maar er is pas sprake van een echt complot als dit achteraf bewezen is en tot die tijd is het maar een theorie. Welnu, veel complotten komen niet uit of zijn moeilijk te bewijzen, maar dat maakt ze niet minder waar of aannemelijk. De conclusie is dat complotten -groot en klein- altijd hebben bestaan en altijd zullen bestaan.

Mensen die complotten standaard afdoen als onzinpraatjes, maken een grote vergissing. Niet alleen spreekt er een zekere arrogantie uit ("als er echt een complot was, waarom heb ik er dan nooit iets van gehoord?"), maar het is voor veel mensen een instinctmatige reactie die tot doel heeft hun wereld klein en overzichtelijk te houden. En in die wereld is geen plaats voor geheime samenzweringen. Maar er zijn nog een aantal andere elementen die een dergelijke vergissing in de hand werken:

• beperkt historisch inzicht
Iemand die goed op de hoogte is van de menselijke historie weet dat er altijd complotten zijn geweest. Iedere staatsgreep of revolutie is vooraf gegaan door één of meerdere complotten en veel historische kenteringen zijn hierdoor mede bepaald.

• de betrokkenheidspiramide
Dit is misschien wel één van de belangrijkste bouwstenen van een geslaagd complot. Met dit begrip bedoelen we de mate waarin iemand betrokken is bij een complot. Niet iedere persoon (actor) die betrokken is bij een complot heeft hier weet van en niet elke actor heeft dezelfde rol in het complot. Dat wil zeggen dat net als de opbouw van een piramide de onderste actoren niet of slechts voor een klein gedeelte op de hoogte zijn van wat er gebeurt en het ook niet van elkaar weten. De notie dat er een complot bestaat is er meestal niet omdat het de actoren aan totaaloverzicht ontbreekt. De meeste actoren maken dan ook slechts instrumenteel deel uit van het complot naarmate de complexiteit toeneemt; ze beschikken dan ook over “information on a need-to-know-basis”. Naarmate je hoger op de piramide komt neemt de kennis over het complot toe en treedt automatisch het nu volgende mechanisme in werking.
We komen later uitgebreid terug op de betrokkenheidspiramide.

• wederzijdse chantage en intimidatie
Naarmate de kennis en betrokkenheid over een complot toeneemt, zullen de actoren in toenemende mate chantabel worden. Mocht het complot ooit aan het licht komen dan zal dit direct of indirect gevolgen voor hen hebben. Mensen die aan de top van de betrokkenheidspiramide staan zorgen er dan ook voor dat de actoren onder en naast hen chantabel gehouden worden door er zorg voor te dragen dat hun medeplichtigheid in het complot uit zal komen als het mis gaat. Ook kunnen ze de actoren tegen hun zin in een complot meetrekken door hen met andere zaken te chanteren of door ze zelfs te intimideren, te bedreigen of door grote beloningen in het vooruitzicht te stellen. In de praktijk worden deze methoden vaak naast elkaar gebruikt.

• zelfwerkende mechanismen vs. manipulaties
Niet alle machinaties in een complot zijn vooropgezet en gecontroleerd; sommige uitwerkingen van een complot zijn een logisch en automatisch gevolg van een (gemanipuleerde) actie die eraan vooraf gegaan is. Een voorbeeld hiervan zie je bijvoorbeeld bij beursfraude: een (kleine) manipulatieve handeling aan het begin kan een hele stortvloed aan automatische gevolgen hebben die ook zouden ontstaan zijn als de voorgaande handeling door toeval tot stand was gekomen. Als je een een bal een zetje geeft, gaat ‘ie rollen. Men maakt vaak een slecht onderscheid tussen zelfwerkende mechanismen en opzettelijke, vooraf bedachte plannen die deze mechanismen tot gevolg hebben. Dat geeft complotten onterecht een onwerkelijk grote omvang als zouden zij al deze gevolgen bewust veroorzaakt en gepland hebben. Binnen een succesvol complot zijn de zelfwerkende mechanismen omvangrijker dan de manipulaties die eraan vooraf gegaan zijn.

• rookgordijnen, schandalen en doofpotten
Dit zijn essentiële onderdelen om het complot te laten slagen en om het te beschermen. Dit zijn vaak de zaken die breed uitgemeten worden in de pers en niet zelden grote ophef veroorzaken. De rookgordijnen zijn afleidingsmanoeuvres die in werking treden wanneer het complot of een deel van het complot gecompromitteerd dreigt te worden. Het doel van deze afleidingsmanoeuvres is om de aandacht van het complot weg te sturen en de nieuwsgierigen op een dwaalspoor te brengen. Schandalen en doofpotten worden veelal om dezelfde reden gebruikt en tevens om zich te ontdoen van mensen die het complot in gevaar kunnen brengen. Dit kunnen actoren zijn die dreigen naar buiten te treden met gevoelige informatie of buitenstaanders die te dicht bij het vuur komen door onderzoek. Om deze mechanismen in werking te stellen worden vaak de wetshandhavers ingeschakeld zoals politie, justitie en politiek om dissidenten op een overtuigende wijze te slachtofferen en uit te schakelen. Vaak maken wetshandhavers op hoog niveau deel uit van complotten, zodat dit middel bijna altijd ter beschikking staat. Mochten deze mechanismen niet tot een afdoende resultaat leiden dan is vaak liquidatie of ontvoering een ultieme oplossing.

• cognitieve dissonantie
Dit is puur het ongeloof van mensen die niet aan het idee willen dat overheden of corporaties samenzweren. Het komt voort uit een ingebakken idee dat een overheidsinstantie altijd het beste voor heeft met haar volk en ook daarnaar zal handelen. Niet alleen is dit naïef, maar het is tevens een illusie die voorbehouden lijkt aan rijke (Westerse) landen. Als je deze vraag zou stellen in een land waar het slecht gaat of waar er een dictatuur heerst, dan zul je een heel ander antwoord krijgen. Voor corporaties geldt hetzelfde: in hun communicatie zijn ze heel klantgericht en zich bewust van hun imago, maar vraag aan lage lonenlanden hoe ze over dezelfde corporaties denken en je zult daar een heel ander beeld krijgen.

• besmette status van klokkenluiders
Ondanks de krachtige structuur van een complot heb je mensen die uit de school klappen of die het complot van buiten af aan de kaak stellen; zulke mensen worden klokkenluiders genoemd. Ze komen vaak met spectaculaire informatie die potentieel grote gevolgen kan hebben. Het probleem is dat ze vaak niet serieus genomen worden: dat kan te maken hebben met de aard van de informatie, een lastercampagne die door de betrokken partijen wordt ingezet of door het feit dat het hier gaat om een spijtoptant die eerder zelf deel uitmaakte van het door hem aangehaalde complot. Daarbij, als men als eenling gereputeerde instituten of instellingen beschuldigt van complotten, dan smaakt dit vaak naar rancune of laster. Een andere oorzaak die van invloed is op de geloofwaardigheid van klokkenluiders is de media, die we aantreffen in het nu volgende mechanisme.

• verzakende media
Een klokkenluiders of spijtoptant is gebaat bij steun van de media: de klokkenluider heeft een publiek platform nodig waarmee hij zijn informatie kenbaar kan maken. Goede journalisten dienen dan te onderzoeken of de claim van de klokkenluider hout snijdt en of er inderdaad sprake is van een complot. Het verhaal van de klokkenluider zal aan geloofwaardigheid winnen wanneer onafhankelijk onderzoek bewijst dat er een grond is voor de aantijgingen. Helaas zien we steeds meer dat de media haar taak verzaakt door geen gedegen onderzoek te doen naar complotten en ze a priori af te doen als hersenspinsels. Dit brengt de positie van klokkenluiders in gevaar, aangezien zij hun eigen veiligheid proberen te bewerkstelligen door “publiek te gaan”. Dit kan ertoe leiden dat toekomstige klokkenluiders er vanaf zullen zien gevaarlijke onthullingen te doen.

• indirecte indicatoren
Dit mechanisme heeft te maken met het argument dat veel mensen gevoelsmatig aandragen wanneer je het over complotten hebt: “hoe kan dit nu? Ik volg de actualiteiten heel goed, maar heb er niks over gehoord of gelezen”. Welnu, dat kan betrekking hebben op verschillende factoren zoals een beperkte algemene interesse, weinig kennis over het betreffende onderwerp, toegang tot de verkeerde bronnen, de cognitieve dissonantie of een combinatie van deze factoren. Een andere verklaring kan ook liggen in het herkennen van de signalen die indirect wijzen op een complot. Niet zelden zijn deze signalen lastig te herkennen voor niet-ingewijden omdat ze vaak indirect zijn en dat hun bestaan niet wordt gelinkt aan een groter geheel. In de media zijn er volop van dit soort indirecte indicatoren te vinden, maar je ziet ze nogal snel over het hoofd omdat ze vaak een gevolg beschrijven van een bepaalde gebeurtenis. Het is soms erg lastig om de relatie oorzaak-gevolg te leggen en het groter geheel waarin dit thuishoort, ook omdat de media hierin vaak niet faciliteert. Het gaat er dus om het patroon te zien in deze indirecte signalen door vergelijkingen te trekken met signalen die verbonden zijn aan eerdere complotten.

• herijking paradigma
Een veel gebezigde term hier: je paradigma bepaalt in hoeverre je zonder vooroordeel tegen een bepaalde situatie aankijkt. Soms zijn complotten van een dergelijke omvang of gruwelijkheid dat je je niet kunt voorstellen dat hier een plan achter zit. Ook kan het complot komen uit een hoek waar je het niet van verwachtte of waar nog nooit eerder een complot vandaan kwam. Het heeft ook vaak een psychologische oorzaak: kennelijk is men sneller geneigd een complot te geloven naarmate het ongelooflijker wordt (een soort ongekeerde psychologie). De gebeurtenissen van 9/11 waren dermate grotesk dat mensen niet konden geloven dat de eigen regering er de hand in kon hebben. Door deze blinde vlek treedt vernauwing van het paradigma op.

Al deze zaken kunnen een complot maken. Meestal hoe groter en complexer het complot, hoe lastiger het is om het als complot te herkennen. Helemaal als het aandeel zelfwerkende mechanismen veel groter en opvallender is dan de manipulatieve elementen en men zich meer op de gevolgen concentreert dan de oorzaak. Complotten dragen teveel de zweem van geheimzinnige sprookjes met zich mee die je normaal alleen in films en boeken terugziet, maar ze komen overal en altijd voor. Als je de definitie van een complot oprekt dan zou je zelfs kunnen beweren dat netwerken en samenwerkingsverbanden die niet in de openbaarheid treden ook complotten zijn. De grens tussen netwerk en complot schijnt te liggen bij het moment waarop er duidelijk en doelbewust schade wordt berokkend om een hoger doel veilig te stellen.

Een belangrijke eigenschap die essentieel is voor het welslagen van complotten, is dat ze organisch dienen te zijn. Om een complot succesvol te kunnen laten verlopen over een langere periode is het van belang dat het organisch is en daardoor een hoge mate van flexibiliteit en aanpassingsvermogen kent zonder dat daarmee geweld wordt gedaan aan het einddoel. Je kunt een complot nog zo goed plannen, maar het is altijd zo sterk als de zwaktste schakel. Daarom is het van belang dat het zich kan aanpassen aan veranderende omstandigheden. Een complot wordt nog succesvoller wanneer het een eigen leven gaat leiden en dat de manipulatieve elementen uiteindelijk automatisch vervangen worden door zelfwerkende mechanismen. Op deze wijze wordt het steeds moeilijker het complot als zodoende te onderscheiden en raakt het geleidelijk aan geïncorporeerd in het dagelijks bestaan. Een complot is geheel geslaagd wanneer het een naadloos deel uitmaakt van het dagelijks bestaan en uiteindelijk tot norm verheven wordt. Op dat moment weet alleen de instigator nog dat het hier van origine een complot betreft.

In deel 2 gaan we dieper in op de Betrokkenheidspiramide. Hierin worden de relaties tussen de verschillende complot-actoren blootgelegd en verklaard in welke mate ze verantwoordelijk zijn voor en medeplichtig aan het complot.