Zapruder Inc.

Niet alle feiten hebben een zinvolle verklaring en niet alle patronen hebben betekenis

Het is in feite een wetenschappelijk probleem. In de wetenschapsfilosofie wordt er over gesproken met termen als confirmatietheorie en inductieve, deductieve en abductieve redenering. Connecting the dots zou in principe een soort inductieve benadering moeten zijn: er zijn eerst een hoop waarnemingen (dots) op basis waarvan er een patroon zou kunnen worden afgeleidt. In de praktijk van de extreme complottheorieën is het echter vrijwel altijd andersom. Daar is het een meer inductieve benadering geworden waarbij de waarnemingen worden gezien als de bevestiging van een al bij voorbaat vaststaand patroon. Het probleem daarmee is dat niemand weet of het patroon wel relevant was in de eerste plaats. Vaak worden mensen eerst opmerkzaam gemaakt op het bestaan van het patroon waarna er een soort selffulfilling prophecy gaat ontstaan. Ineens lijkt het patroon elke keer weer te worden bevestigd. Eerst zag je nooit Seat Leons rijden, maar vanaf het moment dat je er zelf één kocht, zag je ze ineens overal. Als het geloof in de hypothese maar groot genoeg is, en het wereldbeeld van waaruit naar de feiten wordt gekeken maar specifiek genoeg, zullen er altijd voldoende waarnemingen te vinden zijn die het patroon lijken te bevestigen. Waarnemingen die het patroon zouden ontkrachten worden door de voorgeprogrammeerde perceptie onbewust genegeerd waardoor het patroon altijd overeind blijft. Eenvoudig gesteld, connecting the dots is een bruikbare strategie als het niet uitmaakt noch bekend is welk patroon er uiteindelijk zichtbaar wordt, maar niet als er naar een van tevoren verondersteld patroon wordt toegewerkt.

Een heel sterk voorbeeld is 9/11. Dat is een complexe gebeurtenis waarvoor geldt hetzelfde als voor de maanlanding: er zijn vele verklaringen te bedenken die stuk voor stuk heel overtuigend kunnen zijn. Zolang er maar genoeg feiten, waarnemingen en gebeurtenissen worden betrokken in het verhaal. Dat geeft elke waarnemer de kans het te passen op zijn eigen wereldbeeld, wat het verhaal aannemelijker maakt. Als je er van overtuigd bent dat er er satanisch complot van een eeuwenoud genootschap aan ten grondslag ligt en dat herkenbaar is aan numerieke symboliek, dan is het niet moeilijk die numerieke symboliek ineens overal te vinden. Toeval is nu eenmaal heel normaal, maar op het moment dat er selectief betekenis wordt toegekend aan bepaalde toevalligheden en niet aan andere, lijkt er ineens sprake van uitbundig en overvloedig ‘bewijs’. Ondanks dat er net zoveel of meer toevalligheden waren die kennelijk niets betekenen en dus worden genegeerd. Eén van onze allereerste artikelen ging over bijbelcodes. Schijnbaar zinvolle voorspellingen in de bijbel die ontstaan door met hink-stap-sprongen over de letters te gaan. De bijbel bleek vol te zitten met voorspellingen. Het boek Moby Dick echter ook.

De waarheid is dat wat past in je wereldbeeld

Het grootste probleem is waarschijnlijk dat het heel moeilijk is objectief naar de feiten te kijken. Bewust maar al helemaal onbewust. Er zit altijd een bepaalde programmering in het onderbewuste. De menselijke psyche zit extreem complex is elkaar en moet kunnen omgaan met extreem complexe informatie en dat geeft allerlei bijwerkingen die soms wel en soms niet handig zijn bij het doorgronden van complotten.

Om te beginnen heeft het menselijke brein de neiging overal patronen te zien. In wolken, in Rorschachs, in gedachten en dus ook in ongerelateerde gebeurtenissen. Als je maar lang genoeg naar roze ruis luistert ga je vanzelf herkenbare dingen horen, ga maar eens dronken in je bed liggen luisteren naar de piep van de te harde muziek in de club waar je vandaan kwam. Ik weet niet of het enige wetenschappelijke basis heeft, maar vanuit mijn ervaring met het programmeren van encryptie- en compressie-algoritmen weet ik dat de aanwezigheid van patronen (regelmaat en symmetrie) betekent dat data is te comprimeren. Ik kan me zo voorstellen dat de menselijke hersenen daarom een voorkeur voor patronen en stereotypes hebben: ze zijn efficiënter op te slaan.

Om dezelfde reden waarschijnlijk (efficiëntie) heeft het menselijke brein de neiging waarneming te ordenen binnen het bestaande kader van concepten. Het bestaande kader uitbreiden, blijkt lastig. Feiten accepteren die niet voldoen aan het bestaande wereldbeeld, is lastig. In principe hebben de meeste mensen zelfs de neiging die feiten als vijandig te beschouwen en actief te ontkennen, te willen debunken. Kennelijk is een wereldbeeld een kostbaar iets voor de menselijke psyche, wellicht omdat het stabiliteit biedt. Patronen erkennen die niet voortkomen uit bestaande inzichten, is ook lastig. Zo blijkt ook dat mensen die het meest behoefte zouden hebben aan de feiten, omdat ze slecht geïnformeerd zijn, het minst geneigd om zich daardoor te laten beïnvloeden.

Het menselijk brein heeft ook nog eens de behoefte alles te verklaren en begrijpen maar niet elk patroon heeft betekenis en niet elke waarneming heeft een zinvolle verklaring. Het is heel moeilijk zaken onbepaald te laten. Terwijl dat soort zaken bij het vormen van een hypothese waarschijnlijk beter buiten beschouwing kunnen blijven.

Jouw waarheid bepaalt jouw relatie tot je omgeving

Naast psychologische (individuele) effecten zijn er ook sociologische (groeps) effecten. De mens is een sociaal dier, een kuddedier, en erkent onbewust ook rangorde in die kudde. Angst en onzekerheid doen een mens vaak kiezen voor het meerderheidsargument. Er is voldoende onderzoek bekend waaruit blijkt dat mensen ook gewoon bewust tegen beter weten in toch de ‘sociaal verantwoorde’ antwoorden gaan geven en waarschijnlijk dan ook laten bestaan, ondanks de cognitieve dissonantie die ze dan in zichzelf oproepen. Het is bekend dat mensen met veel zelfvertrouwen sneller open staan voor nieuwe en afwijkende inzichten. De behoefte aan reputatie en identiteit kan ook van invloed zijn op de bereidheid feiten te accepteren. Als je je identiteit en eigenwaarde ontleent aan het hebben van een afwijkende mening, is het moeten conformeren omdat de feiten dat verlangen een verlies van identiteit. Recalcitrantie wordt aldus een doel, ten koste van objectieve beeldvorming. Als je je reputatie ontleent aan een bepaalde overtuiging is het moeten veranderen van die overtuiging een verlies van reputatie. Ontkennen is dan de enige manier om reputatieschade te voorkomen.

De menselijke perceptie heeft allerlei ingebouwde mechanismen om te kunnen leven in een groep en die zijn vaak strijdig met de wens tot het vormen van een objectief en vluchtig wereldbeeld. De menselijke psyche lijkt vaak sociale overwegingen voorrang te geven boven objectiviteit. Een behoorlijk probleem als die onbewuste processen niet kunnen worden veranderd.

Wees niet te zuinig op je wereldbeeld, je reputatie en je identiteit

Wat dan, zouden de karaktereigenschappen zijn van een goede onderzoeker? De eigenschappen zijn niet moeilijk te benoemen, we kunnen gewoon het bovenstaande rijtje aflopen. Het zijn open deuren. De vraag is echter meer, ben je je er bewust van bij jezelf? Ben je bereid verklaringen te accepteren die onprettig aanvoelen, die je onzeker maken? Heb je genoeg zelfvertrouwen om regelmatig te twijfelen aan je eigen integriteit? Ofwel, hoe zorg je ervoor dat de psychologische en sociologische invloeden die we net bespraken niet ten koste gaan van ‘de waarheid’. En dan, weet je zeker dat je je voldoende breed informeert, ondanks de voorkeur voor een bepaald soort verhalen en verklaringen?

Ik ga slapen tot morgen, dan klop ik hier nog wel een mooi einde aan. Je kunt me ook helpen door mij te vertellen hoe jij zorg draagt voor een objectieve interne beeldvorming…