Zapruder Inc.

■ Deel 1: Er is geen plan’: de NWO-welles-nietes-miniserie
■ Deel 2: ‘Er is geen plan’: connecting-the-dots
■ Deel 3: ‘Er is geen plan’: complot of reflex?
■ Deel 4: ‘Er is geen plan’: organisatie zonder besturing

Iedereen kent de vlucht vogels of de school vissen die schijnbaar als één entiteit bewegen. Prachtige vloeiende bewegingen van soms wel meer dan een miljoen individuen, bijvoorbeeld insecten. Voor de menselijke observant lijkt het alsof er een bepaalde intelligentie achter de bewegingen zit en dus dat er een plan en een besturing aanwezig zijn. Dat zijn echter aannames die worden gemaakt vanuit een bepaald menselijk denkkader en ze zijn incorrect. Zonder dat er sprake is van enige intelligente besturing, hebben deze dieren zich toch georganiseerd. Er is geen baas, er is geen plan, er is zelfs geen directe communicatie of uitwisseling van slimme signalen onderling. Toch moet het voor aanvallende roofdieren lijken alsof er een soort complot tegen hen is gesmeed als ze er een individu uit proberen te pikken.

Hoe vreemd het ook klinkt, de scholen en vluchten en zwermen en kuddes en roedes organiseren zichzelf op basis van slechts drie extreem eenvoudige regels. De coördinatie van duizenden, miljoenen individuen in een school of vlucht, is te simuleren met een zeer eenvoudig algoritme dat we ‘boids’ noemen. Het universum zit vol met dit soort zelf-organisatie. Van hele basale zoals het genoemde ‘flocking’ en ‘kristallen’ tot aan extreem gesofisticeerde zoals ‘bewustzijn’ en ‘leven’. Zowel structuren als processen kunnen zichzelf zodanig organiseren dat het lijkt alsof er een vooraf bepaald plan wordt gevolgd. Iemand die onbekend is met het verschijnsel zou zo maar kunnen denken dat er een bepaalde intelligentie achter evolutie steekt.  En iemand die niet weet dat mieren tijdens het maken van hun fenomenaal complexe bouwwerken geen directe communicatie hebben, zou zo maar kunnen denken dat de koninginnenmier en een legertje managermieren zorgen voor de coördinatie van dat werk. Morfogenese, de vorming van organismen doordat identieke cellen zich vanzelf gaan delen, differentiëren en specialiseren zodanig dat ze ineens gezamenlijk een mens of kakkerlak vormen, is ook al zo’n onverklaarbare vorm van zelf-organisatie. Zelf-organisatie is de onzichtbare intelligentie van het universum en er is een nieuwe manier van denken voor nodig om het in je denkkader op te kunnen nemen. Rupert Sheldrake formuleerde al eens een mogelijke hypothese in de vorm van zijn morfogenetische resonantie theorie. We zagen in het tweede deel al hoe iemands perceptie van de wereld volkomen anders kan zijn als zijn of haar denkkader verandert. In plaats van complotten zie je dan bijvoorbeeld overal machinaties, mechanieken en zelf-organisatie. Of natuurlijk andersom.

Overal complotten zien is voor een deel te herleiden tot de beperkte manier waarop mensen gewend zijn intelligentie en besturing te zien. De traditionele post-middeleeuwse / Westerse kijk op de wereld, het de facto wereldbeeld van wetenschap, is dat van de ‘clockwork universe’. Het universum als mechaniek. De meesten van ons, wetenschappers incluis, zijn gewend op die manier naar de wereld te kijken. Een zonnestelsel is een mechaniek. Een mens is een mechaniek. Het hele universum is een mechaniek. Extreem uitgebreid en ingewikkeld, maar toch: een mechaniek. Het idee is dat met voldoende rekenkracht en kennis van alle geldende wetmatigheden alles in principe voorspelbaar (deterministisch) en top-down analyseerbaar (reductionistisch) is. De complete biomedische wetenschap denkt dat als je ziek bent, er altijd ergens een duidelijk aanwijsbare oorzaak te isoleren is. Een gen, een neurotransmitter, een virus, enzovoort. Placebo-effect (genezing door gedachtekracht), de bijwerkingen van geneesmiddelen en ongrijpbare ziekten met een extreem diffuus karakter zoals kanker laten zien dat het allemaal niet zo werkt.

Dit mechanistische wereldbeeld vind zijn oorsprong in de theorieën van genieën als Galileo en Newton. Zij zijn de grondleggers van de klassieke fysica, de peiler onder dit wereldbeeld. De manier van denken is extreem succesvol gebleken. Einstein gebruikte het om zijn relativiteitstheorieën op te baseren. Moderne structural engineering is er uit voortgekomen, vloeistofmechanica en ook moderne bedrijfskunde. De bureaucratische manier van samenwerking, op basis van functies, workflows en hiërarchische aansturing ook. Het is voor mensen allemaal zo vanzelfsprekend dat ze ook op die manier naar de organisatie van moeder natuur of van een maatschappij of van een economie kijken, zich niet realiserend dat deze manier van kijken slechts een keuze is. Het is begrijpelijk maar heel beperkend. Als het enige gereedschap dat je hebt een hamer is, ziet ineens alles eruit als een spijker. En dat is ook precies waar veel complottheorieën wellicht vandaan komen. Als je niet begrijpt dat organisatie ook vanzelf kan ontstaan, moet er dus wel besturing zijn. Dan moet de globalisering die we zien, wel het gevolg van een duivels plan zijn. Dan moet big brother wel een persoon zijn. Dan moet schepping wel het resultaat zijn van een God. Dan moeten de media wel allemaal ergens hun orders vandaan krijgen.

Zelf-organisatie is niet te verklaren vanuit het ‘the clockwork universe’ wereldbeeld. De theorie achter zelf-organisatie behoort tot die van de complexe systemen. En dan niet ‘complexiteit’ als in ‘ingewikkeld’, maar als in wiskundige complexiteit. De overtreffende trap van wiskundige chaos, wat niet zo lang geleden populair is geworden met de fractal-hype (de onderliggende ordening onder de onvoorspelbaarheid van chaos is namelijk geen randomness maar een fractal). We gaan het daar allemaal snel over hebben, maar niet nu. Holisme, want zo wordt deze nieuwe soort wetenschap genoemd, is een serie op zich waard. Voor nu is het voldoende om te laten zien dat het verschijnsel zelf-organisatie bestaat, dat het verschijnsel overal om ons heen voor komt. Als er namelijk universele manieren bestaan om grote hoeveelheden individuen doelgericht te laten samenwerken zonder dat er enig plan aan ten grondslag lag, dan geeft dat aanleiding om op een nieuwe manier tegen een heleboel complot-achtige ‘verschijnselen’ aan te kijken. Niet zozeer de incidenten zoals 9/11 maar meer aan de langlopende grootschalige bewegingen zoals globalisering en privacy-erosie. En die manieren bestaan. Mieren zijn er bijvoorbeeld heel goed in.

Met honderden tegelijk gaan mieren bijvoorbeeld op zoek naar nieuw voedsel. In grote aantallen steken ze hun antennes buiten het nest en gaan ze in willekeurige richtingen op zoek. De één gaat links, de ander gaat rechts. Volkomen chaotisch rennen ze alle kanten op, zonder enige planning, zonder enige coördinatie. Totdat er één succes heeft, dan gebeurt er iets bijzonders. Hij pakt wat voedsel en brengt dat terug naar het nest en terwijl hij dat doet laat hij een geurspoor achter. De volgende mier die zijn antennes buiten het nest steekt, zal het geurspoor oppikken en niet kunnen weerstaan. Hij gaat het volgen en komt vanzelf uit bij het voedsel. Ook hij laat tijdens zijn terugtocht weer een geur achter en versterkt daarmee het bestaande spoor, nog meer mieren aansporend daar ook hun voedsel te halen. Op een bepaald moment in het leven van de kolonie, bestaat er een web van dergelijke sporen. De sporen die leiden naar de dichtstbijzijnde voedselvindplaatsen zijn het sterkst omdat daar de meeste mieren overheen gaan, puur vanwege de lengte van de route. De sporen die leiden naar voedselvindplaatsen waar het voedsel uitgeput raakt verzwakken vanzelf, omdat steeds minder mieren het gebruiken om voedsel terug te brengen en steeds meer mieren besluiten hun zoektocht in een andere richting voor te zetten. Wat begon als een schijnbaar chaotisch tafereel, zelfoptimaliseerde tot een bijna intelligent proces om een perfect routenet mee op te bouwen én op peil te houden.

Wat mieren ons laten zien, is dat er hele eenvoudige manieren zijn (dit voorbeeld is er slechts één van) om individuen te organiseren tot een geheel, zonder dat er een plan is, zonder dat ze onderling communiceren en zonder dat ze centraal worden aangestuurd. En het enige dat er voor nodig was, was een set voorspelbare reacties op de signalen die ze tegenkomen in hun omgeving. De signalen in hun omgeving (in het geval van de mieren de geursporen) zorgden voor een collectief gedrag dat niet is te herleiden tot een individu of plan. Dit specifieke voorbeeld toont een verschijnsel dat ‘stigmergie’ heet en het wordt op massale schaal gebruikt in onze wereld. Niet alleen mieren organiseren zich op die manier. Het is de manier dat cellen in ons lichaam samenwerken, het is de manier waarop Web 2.0 werkt, het is ook de manier waarop ons verkeer is georganiseerd. In alle gevallen zijn het de signalen in de omgeving / het platform (al dan niet door de deelnemers zelf aangebracht en gewijzigd) die bepaalde reacties uitlokken en die optelsom van reacties blijkt dan een doelgerichte groepsprestatie te zijn. In het verkeer zijn het de verkeersborden en andere verkeerssignalen en de in autorijles aangeleerde reacties daarop. In al deze gevallen is er geen aansturing maar wel doelgerichtheid. Het verschijnsel is trouwens vrij onbekend, ik heb de bulk van de Nederlandse Wikipedia-entry erover zelf moeten schrijven nadat een toehoorder in mijn publiek de entry was begonnen.

Met deze nieuwe kennis kan de wereld op een hele andere manier worden bekeken. Het zou zo maar kunnen zijn dat veel ‘complot-achtige’ verschijnselen eigenlijk gewoon zelf-organisatie zijn. De maatschappij zit vol met signalen die wij zelf achterlaten en waarop grote groepen individuën reageren, de beurs is een mooi voorbeeld. In het volgende en laatste artikel, zullen we een model geven om de wereld te zien in termen van emergent gedrag zoals zelf-organisatie. Wat ons betreft een angstwekkend accuraat model dat al jullie inspanningen tot een betere wereld veel gerichter en effectiever kan maken omdat het duidelijk maakt hoe het systeem wel beïnvloedt kan worden.

Delen van dit artikel zijn gebaseerd op mijn laatste boek waarin ik dit soort theorie gebruik om tot een nieuw bedrijfsmodel te komen, in plaats van de bureaucratie.