Zapruder Inc.

■ Deel 1: Er is geen plan’: de NWO-welles-nietes-miniserie
■ Deel 2: ‘Er is geen plan’: connecting-the-dots
■ Deel 3: ‘Er is geen plan’: complot of reflex?
■ Deel 4: ‘Er is geen plan’: organisatie zonder besturing
■ Deel 5: ‘Er is geen plan’: Unified Conspiracy Theory

Grote complotten en de machinatie ervan

De bureaucratie is waarschijnlijk de enige manier waarop de meeste mensen zich samenwerking kunnen voorstellen. Daarom dat complotten ook vaak op die manier verklaard worden. En eerlijk is eerlijk, soms zijn er ook echte complotten die op deze manier zijn georganiseerd. Meestal echter niet, zeker niet al er heel veel mensen zijn betrokken bij een complot. Een bureaucratie veronderstelt namelijk dat iedereen in de hiërarchie expliciet een functie heeft gekregen in het geheel, om de machine (want dat is een bureaucratie) voorspelbaar te kunnen laten draaien. Dat maakt het plan kwetsbaar en het complot onuitvoerbaar. In de praktijk blijkt dat het ook anders kan. Veel mensen reageren voorspelbaar reageren op bepaalde prikkels zonder dat dat ze van tevoren is gevraagd en zonder dat ze deel uitmaken van een expliciete hiërarchie. Omdat het bij afwezigheid van orders vooral de sociale omgeving is die het gedrag van mensen stuurt, is die voorspelbaarheid nog steeds engineerbaar, door de juiste omgeving te creëren. We gaven het voorbeeld van Rumsfeld en de Abu Graib. Hij maakte gebruik van wat inmiddels ‘The Lucifer-effect’ is gaan heten. In het groot is consumentisme, een groepsgedrag, ook geengineered door ons in een omgeving te plaatsen vol lifestyle-bullshit en PR. Wij reageren op die prikkels met voorspelbaar koopgedrag. Complotten die gebruik maken van dit soort aansturing noemden we machinaties. Het Abu Graib complot was een machinatie van Rumsfeld, hij hoefde alleen maar de juist manipulaties te doen en de rest ging vanzelf. Als zo’n omgeving eenmaal bestaat, kunnen veel gedragingen echter ook door toeval of niet-bedoelde prikkels worden getriggered. De samenzweerder heeft namelijk geen exclusieve controle meer, zoals dat in een zuivere bureaucratie wel het geval zou zijn. In dat geval spraken we van mechanismen. Dit maakt het lastiger bewust complot van toeval te onderscheiden. Zie deel 3.

Zelf-organisatie met doelgerichtheid

De natuur laat ons zien dat er nog meer mogelijkheden zijn. In de natuur heerst een grote voorkeur voor zogenaamde decentrale systemen. Dat zijn systemen zonder besturing en zonder hiërarchie. Zulke systemen hebben de neiging zichzelf te organiseren en ondanks de afwezigheid van besturing kunnen ze uitermate doelgericht zijn. Mieren doen het, onze cellen doen het, evolutie doet het, het is overal. Onze samenleving is ook een sterk zelforganiserend geheel. Een economie is een zelforganiserend geheel. De beurs. Het klimaat. Enzovoort. Zonder alomvattende besturing ontstaat er toch orde. Zelf-organisatie geeft een groepsgedrag dat niet tot de delen is te herleiden. Zowel het groepsgedrag is zichtbaar en analyseerbaar als het gedrag van individuele entiteiten maar hoe het één zich vertaald naar het ander gaat is een mysterie. Het resulterende gedrag is dus hoe vreemd dat ook klinkt niet te herleiden tot individuele personen of entiteiten. Of andersom. We noemen dat emergent gedrag. Stop het explosieve en brandbare waterstof in de juiste verhouding bij het brandbare en explosieve zuurstof en je hebt ineens bluswater. In dergelijke systemen wordt het aandeel van de delen bepaald door het geheel. Hetzelfde zuurstofatoom kan hele verschillende eigenschappen geven aan vele verschillende soorten moleculen. Dezelfde neurotransmitter kan hele verschillende werkingen hebben in verschillende delen van de hersenen. Vele mensen samen met elk volkomen logisch en onschadelijk gedrag kunnen uiteindelijk een groot collectief tot een volkomen onverwacht en onbedoeld resultaat laten komen! Zie deel 4.

Emergent gedrag

Hoe ineen complex systeem de bijdragen van de delen optellen tot een collectief gedrag is onbekend. Emergent gedrag is niet te begrijpen en het is niet te verklaren. Emergent gedrag is slechts te constateren en dan meteen ook overal: hethele universum is tot in zijn diepste vezels emergent en dat is voor wetenschap een groot probleem want er bestaat dus kennelijk geen wetenschap om verreweg de meeste verschijnselen om ons heen mee te verklaren. Er is een nieuw soort wetenschap in de maak die we over het algemeen ‘holisme’ noemen. Wetenschappelijke methode, reductionisme en klassieke fysica (The Clockwork Universe) zijn extreem succesvol gebleken maar ook extreem beperkt. De komende eeuwen zullen we holisme opnieuw gaan ontdekken nadat Newton en Descartes ons zorgvuldig op het verkeerde been hadden gezet.

Onvoorspelbaarheid van zelf-organisatie

Zelf-organisatie is een vorm van emergent-gedrag. Emergent gedrag is weliswaar onvoorspelbaar maar dat iets fundamenteel onvoorspelbaar is, betekent niet dat het toevallig is of dat het niet doelgericht kan zijn. In de film Jurassic Park kregen we een crash-course chaos toen Jeff Goldblum begon over het Butterfly-effect. Het is al lang bekend dat zelfs eenvoudige, man-made deterministische systemen, zoals een starre slinger met een extra knik, onvoorspelbaar kunnen zijn in de vorm van zogenaamd ‘chaotisch gedrag’. Chaos is onvoorspelbaar maar het is zeker geen toeval. Een chaotisch systeem (de toestand ervan) ordent zichzelf volgens een fractal (strange attractor). Het lijkt op de onzekerheid in kwantumsystemen: het is niet te voorspellen waar een deeltje zich exact zal bevinden maar wel binnen welk patroon het te vinden zal zijn. De diepere ordening onder emergentie is in tegenstelling tot die onder chaos en kwantum-onzekerheid vooraf onbekend en er kan dus tijdens het ontwerpen van systemen geen rekening mee worden gehouden. Het is pas achteraf te constateren. Wellicht daarom dat de natuur geen intelligent design lijkt te doen, maar gebruik maakt van evolutie. Evolutie is een holistische manier van ontwerpen. Bottom-up, trial-and-error. Zelf-organisatie is de ondoorgrondelijke en onzichtbare intelligentie van het Universum. Het is de intelligente van het collectief. De enige theorie die ik ken die probeert de diepere ordening onder zelf-organisatie te verklaren, is die van de morfogenetische resonantie.

De metafoor

De metafoor die we gaan opstellen is gebaseerd op emergent gedrag en dus niet te verklaren. Dat is geen zwaktebod, maar een eigenschap van het soort systeem. Dat maakt de metafoor echter niet oncontroleerbaar.

Laten we nogmaals stellen dat complotten zeker bestaan. Ook grote. De wereld zit echter ook vol mechanismen en machinaties die op complotten lijken maar dat feitelijk niet zijn, of wellicht worden misbruikt voor complotten middels slimme manipulaties. Niet alles dat een plan lijkt te hebben, heeft ook daadwerkelijk een plan. De wereld is namelijk voor alles extreem complex en in extreem complexe systemen spelen onvoorspelbare zaken die veel dominanter zijn dan plannen en menselijke manipulaties de hoofdrol. Een complexe wereld heeft een complexe metafoor nodig (niet zo maar een piramide structuur met een boze elite en dom volgzaam volk). Nogmaals, met complex bedoelen we niet alleen ingewikkeld, maar vooral ‘wiskundig complex’. Een wiskundig complex systeem is opgebouwd uit vele zelfstandige entiteiten met vele onderlinge koppelingen en waarbij een actie van één entiteit een reactie van anderen veroorzaakt wat weer een reactie van anderen veroorzaakt wat weer een reactie… enzovoort, waardoor het systeem in dynamisch evenwicht is (homeostase).

De metafoor is als volgt. Mensen organiseren zich op vele manier tot collectieven. Ze vormen samen bedrijven, regeringen, stichtingen, sociale netwerken, landen en nog veel meer. Al deze collectieven hebben los van de deelnemers een eigen persoonlijkheid. Het collectief is metaforisch gesproken een persoon op zichzelf. Deze ‘superpersoon’(naar: superorganisme) leeft echter op een ander niveau van aggregatie van de personen waaruit hij bestaat. We moeten de wereld dus opdelen in lagen. Niet zoals in de eerder genoemde piramide, maar in lagen van aggregatie (of, minder correct: abstractie). Gehelen leven in een eigen laag, ‘boven’ hun delen. De gehelen zijn zelf ook weer delen voor de gehelen daar weer boven. Te vergelijken met de manier waarop materie is opgebouwd. Moleculen zijn opgebouwd uit atomen. Atomen bestaan weer bestaan uit electronen, neutronen en protonen. Die op hun beurt weer bestaan uit nog kleinere deeltjes als leptonen en quarks. Wij zijn de leptonen en de quarks, de fundamentele bouwstenen van de maatschappij.

Bovenop de laag waarin wij leven, ‘leven’ de collectieven die wij gezamenlijk vormen en die collectieven hebben elk een eigen persoonlijkheid, los van ons. Net zoals atomen eigenschappen hebben los van die van hun bouwstenen. Waar die persoonlijkheid vandaan komt en hoe wij daar individueel aan bijdragen, is niet goed te beredeneren, het is een emergente eigenschap. Die persoonlijkheid is echter wel concreet en ook te analyseren. In ‘the Corporation’ keek een team psychologen naar de persoonlijkheid van een typische multinational en dat bleek die van een psychopaat te zijn. Iedereen die in een multinational werkt, heeft zijn aandeel in die psychopatie, zonder dat te weten, zonder dat te kunnen veranderen. Jouw persoonlijkheid en die van de CEO staan los van die van het collectief. Alles wat je doet voor dat bedrijf, laat die persoonlijkheid voortbestaan. Jouw energie voedt die van dat collectief om de eenvoudige reden dat er kennelijk een bepaalde (zelf)organisatievorm aan te grondslag ligt waarop jij geen invloed hebt.

Deel nu in gedachte de wereld in de laag boven ons eens opnieuw in en laten we ons beperken tot slechts een paar persoonlijkheden, wat zie je dan? We zien de corporatie, een psychopaat. We zien overheden, met als persoonlijkheid die van controlfreak, of misschien wel machtswellusteling. We zien wetenschapscollectieven met de persoonlijkheid van een betweter met een patent op de waarheid, we zien veiligheidsdiensten, we zien mediabedrijven, elke met hun specifieke persoonlijkheid, enzovoort. Samen vormen ze weer een maatschappij op zich, een supermaatschappij over onze heen. Zoals de cellen in ons lichaam geen benul hebben van wat wij uitvoeren en hoe we hun gebruiken, zo hebben wij geen benul hoe we worden gebruikt door die superentiteiten. Ik heb de analyses nog niet gemaakt en ben daar ook niet de aangewezen persoon voor, maar het is mogelijk om de wereld op te delen in verschillende lagen van aggregatie en op elke laag weer nieuwe persoonlijkheden te zien.

Het probleem lijkt nu dat de wereld niet wordt gedomineerd door de acties en idealen van ons als individuelen mensen, maar door die van de collectieven die we vormen. Elke laag wordt meegezogen in de doelen van de bovenliggende laag. De meest dominante emergente persoonlijkheden in de wereld van vandaag zijn waarschijnlijk die van de corporatie en de overheid. En dan ineens is de wereld een stuk beter te verklaren. Een overheid wil macht en dat is het beste te realiseren met centrale besturing ofwel globalisatie. Al die overheden samen vormen weer een nieuwe emergentie entiteit als superoverheid. Een corporatie wil winst en daarvoor moet het de lasten externaliseren en de mensen aanzetten tot breinloos consumeren. Al die corporaties samen vormen weer een industrieel complex met ook weer een nog dominantere invloed en ook weer een eigen persoonlijkheid.

Ik moet het hier even bij laten, het is namelijk de materie voor een compleet boek. Er valt nog veel te spreken, zoals hoe de bovenlagen de onderlagen beïnvloeden en nog veel belangrijker, hoe we dit systeem kunnen breken. De kaders die dergelijke superentiteiten zouden moeten controleren zijn er wel, maar kennelijk not up to task. Ze zijn ook nog vanuit deze gedachte opgesteld. Het systeem veranderen moet op dat niveau van aggregatie gebeuren. Hoe dan ook, probeer om te beginnen gewoon eens de wereld op deze manier te zien. Probeer er mee te spelen, kijk of het werk voor jou, hetis niet de waarheid of werkelijkheid maar gewoon een metafoor, en geen onredelijke. Een heleboel dingen blijken ineens heel ‘logisch’ te zijn. Niet voor ons, maar vanuit het perspectief van die superpersoonlijkheden. Big brother is geen complot, het zijn we zelf, georganiseerd in een vorm die we ‘overheid’ noemen en die zal streven naar controle. Armoede in deze tijd van overvloed en technologie is geen complot, het zijn we zelf, georganiseerd in een vorm die industrieel complex noemen en die zal streven naar externalisatie.