Zapruder Inc.

Ik durf te stellen dat alle kranten in Nederland willens en wetens gefotojokte foto’s zouden plaatsen als ze denken dat ze daarmee weg zullen komen, ze moeten wel, want ze zijn aan het afsterven. Net als de kwaliteitsfotograaf die door in de weg lopende amateurs, burgerjournalistiek en publiciteitsgeile fotoredacties (die mediabereik belangrijker vinden dan kwaliteit) vrijwel geen normale boterham meer kan verdienen. Kwalitatief hoogwaardige reportagefotografie is zorgvuldig aan het afsterven door oneerlijke concurrentie, iedereen kan het zien maar niemand maakt de link naar het toegenomen fotojokken. Ik zag laatst op de voorpagina van het AD weer zo’n nepfoto. Een Palestijns jongetje dat stenen gooide met op de achtergrond een vlammenzee. Het is mijn inschatting dat het jongetje er achteraf was ingesjopt. Een dramatisch en visueel aantrekkelijk beeld waarmee een krant zijn voorpagina aantrekkelijk kan maken. Nieuws is voor kranten slechts een middel om advertentieruimte te verkopen en met mooie, dramatische foto’s als smeermiddel lukt dat beter dan met saaie waarheidsgetrouwe. Persbureau Reuters is inmiddels een behoorlijk slechte naam aan het opbouwen als het op gemanipuleerde beelden aankomt. Ze hebben inmiddels duizenden foto’s teruggetrokken vanwege fotofraude.

Fotofraude is net als dopinggebruik: vrijwel iedereen doet het, maar niemand zal er voor uitkomen. En als er eens een fotograaf betrapt wordt, reageert hij net als zo’n dopingzondaar uit het wielerpeloton op de meest domme, doorzichtige en vooral oneerbare manier. Zo werd Jean-Pierre Jans recentelijk ontslagen door de Volkskrant vanwege fotojokken en ontkende hij in alle toonaarden:  anderen in zijn gezin hadden de foto’s aangepast zonder dat hij dat wist.

De andere fotografen reageren in zo’n geval met dezelfde schijnheiligheid als al die fietskneuzen van zo’n wielerpeloton. Allemaal hangen die zelf ook wekelijks aan het EPO-infuus en in plaats van collectief hun betrapte collega te steunen, wat een eerlijke vent zou doen, en daarmee een structurele oplossing af te dwingen, gaan ze allemaal een beschuldigend vingertje meewijzen. De één nog harder dan de ander. De grootste schreeuwers zijn in die gevallen ongetwijfeld zelf de grootste zondaars.

De gelijkenis met het hele dopinggebeuren gaat nog verder. Niemand is er bij gebaat het hele peloton te betrappen, dan eindigt de sport, dus af en toe wordt er eentje geslachtofferd om de publieke opinie gunstig te stemmen. In de finale waar ’s werelds snelste man Ben Johnson werd betrapt op doping, werden ook de renners die de resterende podiumplaatsen opeisten betrapt. Alleen Ben werd geschorst. Hetzelfde deed de Volkskrant met Jean-Pierre. Ze ontsloegen hem onder geveinsde verontwaardiging om aan het publiek het signaal af te geven dat het een uitzondering was. Maar het is geen uitzondering, het is een zorgvuldige gecultiveerd ecosysteem waarin dat soort foto’s vanzelf komen bovendrijven en waarin de sjoppende fotografen onopvallend worden aangemoedigd. Volgens fotograaf Thomas Schlijper is fotojokken heel gebruikelijk: “Jans is echter niet de enige schuldige: zijn gedrag is jarenlang aangemoedigd door de Volkskrantfotoredactie die de laatste jaren een keuze maakte voor fotografen (niet allemaal!) die van heftige photoshopbewerkingen houden. En die foto’s worden beloond met prijzen bij de Zilveren Camera.” Aan de laatste hypocriete sneer richting Robin Utrecht herken je de medezondaar.

Net als met wielrennen werd Jean-Pierre geslachtofferd, de echte jokkers, de topjokkers mogen blijven zitten. Niet alleen omdat de krant als geheel dan de beste omzet draait, maar vooral omdat het publiek het gewoon niet erg vind. Hoe meer non-nieuws en inkijkdecoletees de krant van Wankend Nederland op de voorpagina zet, hoe beter deze krant verkoopt. Vrijwel al het belangrijke buitenlandnieuws dat deze krant brengt, is aantoonbaar gelogen of verdraaid en wordt bij ontdekking ook nooit gerectificeerd. Bij andere kranten is het niet anders. Als het voor hunberichtgeving als geheel niet nodig is, waarom zouden ze voor hun foto’s dan wel enige journalistieke zorgvuldigheid in acht nemen? Er is genoeg dat een vakkundige fotoredactie kan doen om fotojokken tegen te gaan, maar waarom zouden ze?

Uit mijn eigen praktijk, weet ik ook dat gemanipuleerde beelden beter verkopen dan de normale beelden. Ik hing ooit uit een helicopter boven de formule 1 bolide van Robbert Doornbos en dat leverde me een Telegraaf-voorpagina op. Iedereen met een beetje verstand van fotografie kan echter begrijpen dat fotograferen vanuit trillende en schuddende helikopter die met 290km/uur boven een nog snellere auto vliegt, niet kan met de lage sluitertijden die nodig zijn voor zogenaamde snelle ‘meetrekker’.  Het meetrek-effect is in minder dan 1 minuut gemaakt:

Dat beeld stond op de Telegraaf. Is het gelogen? Strikt gesproken wel natuurlijk. Maar soms kun je een emotie die er in het echt wél is, niet op beeld vastleggen. Is het dan nog steeds liegen die emotie kunstmatig toe te voegen? Deze discussie is niet eenvoudig te voeren, want het begint al met de standpunten en uitsneden die een reportagefotograaf kiest. Een fotograaf kan met beelden een bepaalde scene of gebeurtenis elke gewenste uitstraling meegeven en elke gewenste nadruk leggen, net als een schrijver dat kan met tekst. Ik werd vaak gevraagd zoiets te doen voor bijvoorbeeld grote evenementen waar de opkomst toch niet zo hoog was als gehoopt. Door wat langere sluitertijden te kiezen, wat lagere standpunten, wat krappere beeldhoeken en wat wilder te fotograferen, kan ik toch foto’s afleveren waarop het lijkt alsof het feest heel druk bezocht is en iedereen echt uit z’n dak gaat. Toen ID-T (van o.a. Sensation) en UDC (van o.a. Dance-Valley) het beide heel moeilijk hadden, kreeg ik terwijl ik op Dance Valley aan het fotograferen was een telefoontje van ID-T of ik van Dance-Valley een foto kon maken waarop het leek alsof er niemand was. Zo’n foto is makkelijk gemaakt, ook al is het vol. Hele wijde lens erop, veel voorgrond op de foto en klaar is Kees. Uiteindelijk werd de foto niet gebruikt. Toen ik op gegeven moment merkte dat Ahoy heel erg gecharmeerd was van mijn ‘arty’ foto’s van hun evenementen, was de volgende stap gewoon die arty momenten zelf creëren. Dat plasje bier hier op de voorgrond. Toeval of gewoon zelf gemaakt?

Nu is dit ‘gewoon’ evenmentenfotografie, maar hoeveel anders is dat in dit opzicht nu echt van ‘serieuze’ reportagefotografie? Wie kent niet de foto’s van achtergelaten schoen op een nog nadampend slachtveld, of die bebloede hand in de Griekse rellen? In scene gezet, grote kans. Net als die bekende plaat van die soldaten die hun vlag huisen, uit de tweede wereldoorlog. Zelfs de Russen hebben hun vlaggenfoto, Ook in scene gezet.

Reuters bracht ooit dit beeld:

En twee weken eerder dit beeld van hetzelfde conflict in het Midden-Oosten:

Erg toevallig.

Typisch foto’s die worden ‘gestaged’, in scene gezet. De eerste keer neem je als fotograaf zo’n foto ‘per ongeluk’ maar de tweede keer weet je wat je publiek en klanten willen zien en laat je het niet meer aan het toeval over.

Tegen het in scene zetten is niets te doen. Tegen goede fotomontages ook niet. Een kundige en integere fotoredaktie zou al heel veel schelen, maar een fotograaf die weet wat hij doet, kan zijn photoshops zo maken dat niemand ze van echt kan herkennen, zeker niet in de onscherpe rastering van de krant. Kleur en contrastverschillen van de verschillende fragmenten zijn eenvoudig te veranderen. Perspectief, belichting en schaduw is binnen grenzen te veranderen en zelfs de resolutieverschillen van de samengevoegde fragmenten kan hij maskeren door het beeld te resamplen naar een hogere resolutie en weer terug.

Beelden worden normaal gesproken aangeleverd in JPEG formaat. Als kranten zouden eisen dat het RAW-beeld erbij wordt geleverd, zou er al veel meer controle mogelijk zijn. Er bestaat naar mijn weten geen bewerkingssoftware die het RAW-formaat als output heeft, bewerken van de JPEG is dan nog steeds mogelijk, maar de redactie kan controleren of er niets wezenlijk is toegevoegd of weggehaald.

Daarnaast zijn er misschien wel voorzieningen te bedenken, zoals door de camera toegevoegde checksums of markers, misschien wel watermerken, die het mogelijk maken de authenticiteit van de foto te controleren. Ik denk dat daar grote behoefte aan is omdat de toegankelijkheid van beeldbewerking in rap tempo aan het zorgen is voor een wereld waar geen enkel beeld meer te vertrouwen is en ik weet zeker dat we daar niet op zitten te wachten.