Zapruder Inc.

Niet moeilijk Engels. Wie een beetje thuis is in grondwetten en andere constitutionele aangelegenheden, ziet aan deze zin dat de zinsnede “shall be” op iets onvermijdelijks duidt. Het zal zijn, het zal gebeuren. Althans zo lees ik die zin: als het zal gebeuren dat de president en de vice precident en alle civiele officieren van de Verenigde Staten geimpeached worden op grond van verraad, omkoping, of andere (ambts)misdrijven en kwesties die slecht zijn of onacceptabel, maar niet erg genoeg om het een misdrijf te noemen, dan worden zij uit het kantoor verwijderd. Daar kunnen zij dan niks meer tegen doen. Office is hier natuurlijk, het ovale kantoor in het Witte Huis.

Het bijzondere aan deze formulering in de Amerikaanse grondwet is dat er relatief weinig actie nodig is om een procedure tot impeachment in te zetten. De beroemde blaasbeurt van Monica Lewinsky is genoeg om aan te duiden wat in de Verenigde Staten al onder ‘misdemeanors’ verstaan kan worden, hoewel Bill Clinton officieel geimpeached werd voor het niet vertellen dat hij de blaastest van Monica ondergaan had. Hete hangijzers kunnen volgens de Amerikaanse grondwet rede zijn om een president uit het Witte Huis te impeachen. Slecht gedrag, is zo’n heet hangijzer. Gedrag wat schade veroorzaakt bijvoorbeeld. Schade aan de reputatie van de US, of schade aan de Amerikaanse bevolking, of de Amerikaanse troepen. Dat is volgens de Amerikaanse grondwet heel wat erger dan het gefellatiood worden door een stagiare in het Witte Huis. Die kans laten liggen, daarvoor worden mannen niet in het Witte Huis verkozen. Toch?

Dat de Amerikaanse grondwet schade aanrichten een ernstige vorm van misdemeanors vindt blijkt uit artikel 1 sectie 3 alinea 7 van de Amerikaanse grondwet. Dat wondertje van constitutionele poezie zegt: “Judgment in cases of impeachment shall not extend further than to removal from office, and disqualification to hold and enjoy any office of honor, trust or profit under the United States: but the party convicted shall nevertheless be liable and subject to indictment, trial, judgment and punishment, according to law”. “But the party convicted shall nevertheless be...”? Wie de zin snapt, doet een gilletje en zegt: “ja maar, dan is de VS failliet door de oorlog in Irak”. Eigenlijk is de club van Bush failliet door Irak, en de mensen die achter the Project of the New American Century zitten eveneens.

Een dergelijke vergaande eigen aansprakelijkheid voor politici kent de Nederlandse wet of grondwet niet. Ook het algemeen maatschappelijk verkeer of de beginselen van behoorlijk bestuur brengen niet een dergelijke verstrekkende risiko aansprakelijkheid voor Nederlandse politieke partijen met zich mee. In Nederland kan een politieke partij hooguit ontbonden worden door de rechter en kan het niet civielrechtelijk aansprakelijk gesteld worden voor de schade die een minister-president uit naam van de partij politiek veroorzaakt, door illegale oorlogen politiek goed te keuren bijvoorbeeld. In de VS kan de partij en de hele achterban van Bush aansprakelijk gesteld worden voor de schade in Irak, plus de Verenigde Staten zelf. Dat is redelijk uniek, maar niet verwonderlijk in een land waarin iedereen verantwoordelijke is voor zichzelf en God voor een ieder.

Wat betekent dit voor een Nederlandse minister-president die hoognodig geimpeached moet worden? Nederland kent alleen het strafrecht en de gebruikelijke politieke verantwoordelijkheid, en iedereen weet dat Balkenende geen verantwoording wilt afleggen voor zijn politieke verantwoordelijkheid, en hoewel de verdenkingen tegen Balkenende opstapelen is hij tot nog toe strafrechtelijk onaantastbaar tot er een nieuwe politieke wind in Nederland waait die net als ik vindt dat de beslissing om deel te nemen aan de oorlog in Irak tot veroordelingen moet leiden. “Net goed” zei Balkenende nog, of woorden van gelijke strekking, toen Saddam Hussein werd opgehangen.

Waar de Amerikaanse grondwet de aandacht op vestigt is dat het niet ongebruikelijk is in het (internationaal) maatschappelijk verkeer om de achterban van de minister-president aansprakelijk te stellen voor de schade die de minister-president in zijn politieke loopbaan veroorzaakt. Volgens de Amerikaanse grondwet kan die aansprakelijkheid zowel strafrechtelijk als civielrechtelijk zijn. Dat civielrechtelijk aansprakelijk stellen van de achterban van Balkenende zal in Nederland niet kunnen slagen. Maar het strafrechtelijk aansprakelijk stellen van het CDA, zijn leiders en bestuursleden behoudens voorzover zij in de regering of het parlement zitten, kan weer wel. Dat heet dan ’vervolgen voor medeplichtigheid aan de misdrijven van Balkenende‘, en that’s how to impeach a Dutch Prime Minister.