Zapruder Inc.

Ruanda, Srebenica, Darfur, Cambodja, Vietnam, Irak, de Goelags van Stalin, de holocaust, Eisenhower’s dodenkampen, de Armeense holocaust in Turkije… allemaal sprekende voorbeelden van genocide al dan niet uitgevoerd onder militaire mandaat en allemaal in de laatste 90 jaar. Nee, we hoeven niet zo ver terug om te zien wanneer ‘beschaving’ plaats maakt voor onvervalste barbarij. We hoeven niet eens al die andere genociden te noemen om het feit kracht bij te zetten dat genociden van alle tijden zijn. Hoewel al deze gebeurtenissen een verschillende achtergrond hebben, is er één ding dat ze altijd gemeen hebben: er heeft een moment van ontmenselijking plaatsgevonden. Ontmenselijking is het proces waarbij een groep mensen als onmenselijk en lager dan menselijk worden neergezet. Dit gebeurt op verschillende manieren, maar het doel is telkens hetzelfde: door een bepaalde groep als lager dan menselijk neer te zetten wordt het vervolgen of doden van mensen in deze groep een gerechtvaardigde daad; een daad die ook door burgers uitgevoerd kan worden. Het is het ultieme instrument om blinde haat te creëren. Uiteindelijk is dit het ultieme middel om normale mensen te transformeren in meedogenloze uitvoerders van het kwaad.

Ontmenselijking begint vaak door de ander slecht af te schilderen door stereotypen te gebruiken en elke vorm van nuance achterwege te laten. De aanstichters creëren, met behulp van propaganda, een psychologisch construct in de psyche van mensen zodat “die anderen” transformeren in “de vijand”. Met behulp van woorden en beelden wordt een vijandbeeld gecreëerd waarbij angst en woede voor een vreselijke gevoed worden die het gemunt heeft op de persoonlijke veiligheid en identiteit. De stereotypen die gebruikt worden als “terrorist” “ongelovige” “barbaar” “beest” dienen om een stereotype beeld te creëren waarbij iedere zweem van menselijkheid vermeden dient te worden. Ook abstractie helpt om de tegenstander verder te ontmenselijken; men praat niet eens meer over vreselijke (menselijke) eigenschappen maar over concepten als “de communist of het Warschau Pact” of “de islam”. Het gaat er dus om iedere eigenschap weg te strippen waarbij men zich zou kunnen identificeren met de vijand. Alleen een concept van puur kwaad kan men gerechtvaardigd vernietigen.

De manieren waarop ontmenselijking plaatsvinden zijn legio, maar kenmerken zich altijd weer door de eerdergenoemde zaken. Dit proces vindt ook plaats in vredestijd, door bijvoorbeeld het toekennen van een nummer aan gevangenen. Hierdoor ontneem je de gevangene zijn identiteit en maak je het voor zijn bewaarders makkelijk om hem als een crimineel beest te zien en niet als een mens die een fout heeft gemaakt. Op deze manier wordt de doodstraf ook een stuk makkelijker om door de strot van de publieke opinie te duwen. Waar een dergelijk proces toe kan leiden konden we recent nog zien in de Abu Ghraib en Guantanamo Bay gevangenis. Ieder barbarij wordt voorafgegaan door de onmiskenbare propaganda om de ander zwart te maken en de laatste 75 jaar wordt de media voornamelijk gebruikt om deze propaganda te lanceren. Met de opkomst van het nazisme heeft de haatpropaganda zijn definitieve intrede gedaan. Wanneer van een oorlog of conflict in de media verslag gedaan wordt zal men de ‘kwaden’ omschrijven als “rebel, extremist of terrorist” terwijl de ‘goeden’ worden omschreven als “troepen” of “vrijheidsstrijders”. Deze ontmenselijkingspropoganda bereikte een triest hoogtepunt in de aanloop naar de Irakoorlog, waarbij door de Amerikanen geen middel geschuwd werd om de Iraki’s af te schilderen als brute beesten. Aan de andere kant gebruikt men natuurlijk dezelfde retoriek als het gaat om mensen te mobiliseren tegen een ‘beestachtige imperialistische vijand’, dit keer in een religieus jasje. En zo krijg je dat wanneer een soldaat vereenzelvigd wordt met god of zijn verlosser dat het doden van de vijand automatisch een heilige daad wordt. Deze taktiek is tegenwoordig het meest bekend in de jihad, waarbij de islamitische leer voornamelijk wordt gebruikt als propagandamiddel en dekmantel voor politieke doeleinden.

Ook op kleiner schaal zie je dergelijke ontmenselijking terug. Voordat de zwarten hun burgerrechten hadden in Amerika, waren publieke lynchpartijen vrij gebruikelijk. Er werden zelfs postkaarten van gedrukt die destijds erg populair waren! Maar ook in politieke en publieke discussies worden tegenstanders ontmenselijkt om zo ook hun standpunten onmenselijk te maken. In de discussie over abortus spreken voorstanders van foetussen in plaats van baby’s en tegenstanders noemen de voorstanders op hun beurt babymoordenaars. Religieuze retoriek die gebruikt wordt om tegenstanders slecht af te schilderen is ook niet anders. Ook de taal die militairen gebruiken wordt steeds eufemistischer zodat men niet meer spreekt van ‘doden’ maar van ‘uitschakelen’ en onschuldige burgerslachtoffers collateral damage worden genoemd. In datzelfde licht spreken we nu ook niet meer van bezetting maar van opbouwmissies. Het klinkt allemaal een stuk beter en de burgers hoeven zich ook niet meer geroepen te voelen om hun regering hierop aan te spreken. Het ontmenselijkingsproces speelt ook een rol in het psychopatische gedrag bij grote bedrijven: door consumenten niet meer als mensen te zien maar als afzetpunt van goederen kan men het rechtvaardigen om doelbewust schadelijke producten aan de mens te brengen als giftige medicijnen, voedsel dat stijf staat van de toevoegingen of genentroep en dodelijke bestrijdingsmiddelen die uitiendelijk hun weg vinden in onze voedselketen. Het kan overigens niet zo zijn dat iedere medewerker van Monsatan een meedogenloos monster is die willens en wetens zijn consument wil vernietigen. Nee, hier heeft een ‘klik’ plaatsgevonden die de mens heeft verandert in een consument en de schade die hem toegebracht wordt verrekent in een simpele kosten-baten analyse.

Wanneer je dergelijke retoriek en stereotyperingen voorbij ziet komen in de media moeten je alarmbellen onmiddellijk afgaan want men probeert je te mobiliseren voor een ongenuanceerd standpunt. Men probeert een publieke angst te creëren aan de hand van een vreselijk en onmenselijk angstbeeld dat met alle mogelijke middelen uitgeroeid dient te worden. Met het vernietigen van deze tegenstanders bega je geen misdaad, maar bescherm je jezelf en je naasten van een vreselijk en nietsontziend kwaad. Wanneer de publieke angst opgeschroefd wordt en de dreiging toeneemt worden redelijke mensen irrationeel, vervallen zelfstandige mensen in breinloze conformiteit en worden vredelievende mensen nietsontziende krijgers. Ontmenselijking slaagt wanneer gemiddelde mensen met gemiddelde normen en waarden niet meer de mens zien achter het angstbeeld.