Zapruder Inc.

Je zou het genre van de SF-film in verschillende subgenres kunnen onderverdelen, maar de films die een kijkje bieden in wat daadwerkelijk onze toekomst zou kunnen worden, zetten het meest tot denken aan. Bekende SF-schrijvers als Isaac Asimov en Philip K. Dick schreven niet alleen over robots, raketten en ruimtevaart maar verpakten naast de blik die ze gaven in de toekomst ook thema’s die toen en nu nog steeds gelden, zoals racisme, religie en de menselijke psyche. Asimov’s I, Robot vertelt over een toekomst waarbij de mens zelf op de stoel van schepper gaat zitten en mechanisch leven creëert, om vervolgens dit nieuwe leven te onderdrukken zoals de vele menselijke slavenvolkeren ervoor. Philip K. Dick vertelde een zelfde verhaal in de adaptatie -en inmiddels SF-klassieker- Bladerunner en gaf tevens een opzienbarende blik in wat binnenkort wel eens onze manier van misdaadbestrijding zou kunnen zijn in The Minority Report. Een realiteit die dichterbij is dan je zou denken. Ook films als Judge Dredd, Demolition Man en Equilibrium schetsen een beeld waarin misdaad bestreden wordt door het te voorkomen door emoties uit te schakelen dan wel (dodelijk) snelrecht ter plekke toe te passen. In alle verhalen worden toenemende repressie en geweld jegens burgers beschreven door een totalitair regime. Een beladen onderwerp als eugenetica werd mooi uitgewerkt in de sterke film Gattaca: het maatschappelijk welslagen wordt gerelateerd aan genetische perfectie die wetenschappelijk ge-engineerd wordt.

Eén van de meest terugkerende thema’s in SF is het feit dat de mens ondanks de enorme technologische sprongen die hij maakt, weinig van zijn fouten leert en in wezen een lopende aap blijft. De ontdekking van het heelal en de technologie om alle ongelijkheden op aarde op te lossen zetten de mens niet aan tot meer verheven gedrag. Nee, technologie wordt volgens de verhalenvertellers steeds meer gebruikt om mensen te onderdrukken en om een totalitaire staat te automatiseren. Dit was het thema achter het klassieke verhaal van George Orwell’s 1984 en de film die erop volgde. Daarna kwamen er nog veel films die een totalitaire staat beschreven waar mensen gereduceerd worden tot levende robots. Recent was het V For Vendetta dat een Orwelliaans doemverhaal beschreef in de nabije toekomst, maar het meest treffend werd de totalitaire vergelijking doorgetrokken met The Matrix. Deze film zal voor veel mensen de geschiedenis ingegaan zijn als de film waarin waanzinnige en nooit vertoonde special effects te zien waren (of als de film waarin zelfs Keanu Reeves cool was) maar meer dan dat was het een over-the-top verhaal van de ultieme totalitaire staat: de mens als batterij en deel van de machine.

De talloze referenties zullen veel mensen ontgaan zijn, maar deze film beschrijft veel zaken die we nu ook meemaken, zoals de complete versuffing van de mensheid die tevreden gehouden wordt door een verschillende illusies opdat hij niet teveel rebelleert. Hiertoe worden mensen ingeplugd op een virtuele werkelijkheid die ze iedere zucht naar opstand ontneemt; als computers worden ze ge(de)programeerd en aan het netwerk gehangen. Of dit nog ooit een letterlijke werkelijkheid wordt is moeilijk te zeggen, maar dat het technisch mogelijk gaat worden is bijna zeker. Maar meer dan dit is het een figuurlijk verhaal waarbij de meeste mensen zich ophouden in een kunstmatige wereld zoals die wordt voorgespiegeld door TV, media en de entertainmentindustrie; juist, diezelfde industrie die ons ook weer deze films brengt. De mens als batterij voor de machine lijkt een leuke ironie, maar is ook hier weer dichterbij dan het lijkt. Het volk wordt zoals in de tijd van de oude Romeinen zoet gehouden met brood en spelen. De burgers zijn niet zozeer dommer geworden, maar hebben nu te maken met een informatiestroom die oneindig veel groter is dan ooit, waardoor overvoering een terugkerend fenomeen wordt.

De vraag die The Matrix opwerpt is ook nu van belang: wil je weten wat zich achter het gordijn afspeelt of kijk je liever naar het toneelstuk dat daar voor wordt opgevoerd? Bevrijding van de mentale gevangenschap wordt weergegeven door de keuze om een rode of blauwe pil te slikken; het draagt daarmee ook aardig wat religieuze elementen in zich mee. Met wat fantasie zou je er (goddelijke) verlichting of het doorbreken van de reïncarnatiecyclus van de boeddhisten in kunnen herkennen, moksha. Sowieso is de film geheel geënt op religie, met een messias, drie-eenheid, profetie en een schepper. Naast het entertainment dat deze films bieden doet het goed om tenminste een artistieke uiting te zien die maatschappelijke statements neerzet; zeker nu dat andere artistieke bastion -de populaire muziek- het tegenwoordig zo laat afweten. *Bosboom-rant* Ja, het treurige niveau van de huidige populaire muziek doet in niets meer denken aan de maatschappijkritiek die je met grote regelmaat terughoorde in de muziek van de jaren ‘60, ‘70 en begin jaren ’80. Nu worden we overspoeld met de gerecyclede flopdeuntjes van even zo gezichtsloze en platgeproduceerde flopartiestjes. Jonge ‘artiesten’ met de mentale bagage van een vierjarige, vrij van idealen of politiek besef die braaf de popmuziekfabriek dienen met hun zielloze interpretatie van hersenloze popdeuntjes. In plaats daarvan lijken ze overmatig drugs- en alcoholgebruik te propageren, anorexia en een abonnement bij de lokale afkickkliniek. Wat je noemt een lichtend voorbeeld in donkere dagen.

In een wereld waar artistieke uiting op een dergelijke wijze gekaapt wordt door corporate belangen en maatschappelijke volgzaamheid zijn films nog een laatste bastion waar nog iets van maatschappelijke kritiek te ontdekken valt.