Zapruder Inc.

Op 14 oktober was ik spreker op het Nationaal Innovatieforum Veilige Samenleving 2.0. De creme de la creme van onze terrorisme- en misdaadbestrijding had zich verzameld in het Circus-theater. Een trits aan indrukwekkende uniformen en volgetitelde naamplaatjes vulde de zaal. Aan mij de schone taak deze mensen in twee maal 15 minuten plenair hun bureaucratische bestuursreflex te ontnemen. De veiligheidscommunity van Nederland zag wat later dan de rest van Nederland (of de wereld) dat onze samenleving fundamenteel aan het veranderen is sinds pak ‘m beet 2001. En dan bedoel ik niet de post-9/11 wereld die wordt beheerst door de fraude die we ‘war on terrorism’ noemen, ik bedoel dit geval de opkomst van social media en social collaboration, ook wel ‘het web 2.0’ genoemd. De wereld wordt meer connected en decentraal en kan niet meer worden gecontroleerd (alsof iemand dat zou moeten willen) of begrepen vanuit het gebruikelijke ‘top-down’ besturingsparadigma. Kortom, vóór mij zat een collectief piramide-denkers dat nog niet goed wist wat het met de nieuwe wereld aan moet. Ik heb geprobeerd de aanwezigen te laten zien dat het idee dat ‘organisatie’ of ‘orde’ alleen maar kan worden verkregen via besturing en dus een plan, onzin is en dat die manier van denken niet meer van toepassing is op de moderne wereld. Aan de hand van voorbeelden zoals een school sardientjes die de aanval van tonijn ‘absorbeert’, zwermen vogels die de aanvallen van valken ontwijken en toch netjes gegroepeerd blijven, mieren die hun voedselnetwerk opzetten en ons eigen verkeer, en uiteindelijk met een rondleiding door het spel Sim City heb ik laten zien dat ‘natuurlijke’ systemen zichzelf organiseren. Ook zonder besturing of plan. Dergelijke systemen noemen we agent-based en complex-adaptief en het is zeer onwaarschijnlijk dat zelfs maar een klein deel van de aanwezigen dit weet laat staan begrijpt hoe ze met zulke systemen moet omgaan. Dat is dus meteen al een probleem: de huidige lichting bestuurders, managers en beleidsmakers is feitelijk ongeschikt voor hun taak in de veranderde maatschappij. Ze zijn opgegroeid met de verkeerde denkkaders.

Maar dan.

De dag bestond voor een groot deel uit workshops waar de deelnemers met elkaar in overleg gingen over vraagstukken als ‘hoe kunnen we zoveel mogelijk informatie verzamelen?’, ‘hoe kunnen we al die netwerken en databases aan elkaar koppelen?’, ‘hoe kunnen we misdaad voorkomen nog voordat het gebeurt?’, en ‘hoe kunnen we de samenleving zo veilig mogelijk maken?’. Diverse fabrikanten mogen dan eerst hun (software-) technologie tonen, vergezeld van Orwelliaanse visies en Minority Report achtige soundbites en dan gaan de werkgroepen goed los. Doel van deze dag was deze onderwerpen uiteindelijk op de agenda te zetten bij het maken van de beleidsplannen.

Zo vanzelfsprekend en logisch als deze vragen voor de Nederlandse veiligheidscommunity leken te klinken, zo duidelijk ontbrak voor mij en mijn collega’s als buitenstaanders telkens het ‘waarom?’.

Als je zoveel mogelijk informatie wilt verzamelen, moet je jezelf dan niet eerst afvragen of je met al die informatie ook betere beslissingen kunt nemen, of betere maatregelen kunt treffen? En hoe dat dan moet? Ik vroeg het in de betreffende workshop aan de deelnemers, slechts een enkeling begreep wat ik bedoelde. Op 9/11 was, als we even de officiële lezing aanhouden, alle informatie aanwezig maar leidde dit niet tot de juiste of zelfs maar tijdige beslissingen. Als al die gegevens eenmaal worden verzameld en al die netwerken en databases zijn gekoppeld, dan is het antwoord op die vraag niet meer relevant en is het kwaad al geschiedt. Dan gaan er vanzelf ook andere, nooit bedoelde, wellicht zelfs kwaadaardige toepassingen worden gevonden voor al die gegevens (function-slide).

En als je de samenleving zo veilig mogelijk wilt maken, moet je jezelf dan niet eerst afvragen of een perfect veilige samenleving ook een gelukkige en stabiele samenleving is? Ik vroeg de aanwezigen of het misschien zo zou kunnen zijn dat misdaad, hoe vreemd dit voor een leek ook kan klinken, een bepaalde functie heeft in een samenleving? Zoals ziekte ook een bepaalde functie heeft in een ecosysteem, soort of zelfs een individueel lichaam? Wie zegt dat de afwezigheid van misdaad leidt tot een gebalanceerde en stabiele samenleving? Ik durf daar aan te twijfelen. Slechts één persoon begreep wat ik bedoelde en noemde het woord ‘biotoop’, voor mij de bevestiging dat hij het daadwerkelijk begreep.

Als wat ik daar heb meegemaakt representatief is voor de werking van de community, en waarom zou dat niet zo zijn, dan is het niet heel moeilijk voor te stellen hoe het zover kon komen dat we zo slecht scoren op in het eerder genoemde onderzoek. Stel je voor een heel ecosysteem van ambtenaren, onderzoekers, bestuurders en aanverwanten met maar één doel: informatie! Meer informatie!

Mijn conclusie van die dag was dat ons antiterrorisme en veiligheidsbeleid misschien gewoon wel wordt gemaakt door mensen die:

• daar niet de juiste denkkaders voor hebben

• niet zijn geschoold in de materie (decentrale / complexe systemen)

• die ook niet de benodigde filosofische en morele ankers hebben om zich succesvol te kunnen wijden aan hun taak: het vergroten van ons collectieve geluk waarbij veiligheid slechts een middel is, net zoals informatie daar weer een middel bij is

En als die conclusie correct is, dan is de oplossing toch eenvoudig?