Zapruder Inc.

Er zijn vele experimenten bekend waaruit blijkt dat het gedrag van mensen sterk wordt beïnvloed door het sociale systeem waarin ze worden geplaatst, niet per se van hun aanleg of eigen persoonlijkheid, als dat laatste al bestaat. Het is misschien wel instinctief. Van mieren is bekend dat ze hun gedrag aanpassen aan de leeftijd van het collectief, ook al is die leeftijd veel groter dan die van de mieren zelf. Het collectief, de organisatievorm, heeft invloed op hun individuele gedrag. Op Zapruder Inc. zijn we dol op holistische benaderingen, emergente gedragingen en superorganismen omdat we denken dat veel zaken daarmee beter te verklaren zijn dan met de reductionistische benadering. En in dit geval lijken we daarmee op het goede pad.

Psychologisch onderzoek laat zien dat in een grote meerderheid van ons een martelende sadist schuilt hoewel psychiaters minder dan 1% van de bevolking als sadist zouden diagnosticeren. Meer dan waarschijnlijk wisten Donald Rumsfeld en zijn staf dat en meer dan waarschijnlijk maakten ze er bewust gebruik van. Hij creëerde samen met zijn medeplichtigen zorgvuldig de context die nodig was om Abu Graib te laten gebeuren. Hij creëerde bewust de terugkoppellus die nodig was om politiek te kunnen bedrijven op basis van gegevens die hij zelf creëerde, indirect. Evil is namelijk niet het werk van individuen, zoals de gestrafte mentaal simpele soldaat Lyndie. Evil is een systeem, zoals masterminds als Rumsfeld dat kunnen engineeren. De individuen acteren weliswaar, maar het podium, theater en het plot worden gecreëerd door anderen; de uitkomst is voorspelbaar. Rumsfeld knew. Het straffen van de ‘bad apples’ is dan ook niet meer dan symptoombestrijding. Of, in het geval van Rumsfeld, walgelijke PR.

Het Milgram-experiment

Milgram beschreef in 1974 een intrigerend experiment, ‘gehoorzaamheid aan autoriteit’, waaruit bleek dat gemiddeld 2/3e van de mensen en onder sommige omstandigheden zelfs 9/10e een medemens bewust een dodelijke stroomstoot zou geven, ook al zijn bij het toedienen van voorafgaande schokken van lager voltage duidelijk pijnkreten en smeekbeden hoorbaar. Ook al zou weigeren geen consequenties hebben. Het enige dat er nodig is, is de juiste context creëren én ontslag doen van autoriteit. Meer niet. Het experiment is later vele malen, met vergelijkbare uitkomsten herhaald. Onderstaande filmpje is van een knap gemaakte televisie-uitzending van Derren Brown genaamd ‘The Heist’, waarin hij mensen uit vrije wil nog veel verder krijgt dan ‘alleen maar’ dodelijke schokken toedienen, door de juiste sociale context te creëeren.

Denk er eens over na. Gegeven de juiste, minimale omstandigheden, zou een grote meerderheid van ons zeer bewust een medemens doden.

Het Milgram experiment is nog relatief ‘eenvoudig’ in die zin dat er zonder veel moeite nog veel meer ‘sociale druk’ op mensen kan worden uitgeoefend. Uit het andere experimenten blijkt dat een meerderheid van de mensen alleen maar om erbij te willen horen, bewust verkeerde antwoorden gaan geven op hele eenvoudige vragen. Alleen maar omdat de rest voorafgaand ook het verkeerde antwoord gaf. En er stond helemaal niets op het spel, gewoon een vrijblijvend experiment en toch zal meer dan 1/3e van de mensen verkeerde antwoorden gaan geven. Group-think, een milde vorm van ‘liegen’ (meepraten) onder peer-pressure waarbij mensen bewust de consensus zoeken. Hoe suf. Maar hoe reëel. Niemand wil de “Minderheid van Eén” zijn of de non-conformist die buiten de veiligheid van de groep treedt, zoals we eerder konden zien in het conformisme-experiment van Solomon Asch.

Als zoveel mensen, zo makkelijk over de schreef gaan, dan is sadisme niet het resultaat van een afwijking in de hersenen zoals psychiaters - ook in dit geval - zo graag willen geloven, dan schuilt de aanleg kennelijk in vrijwel iedereen en is het de context die het activeert. Niet de appelen zijn slecht, maar de mand.

The Lucifer-effect

‘The Lucifer effect’ is de titel van het boek dat de uitvoerder van een ander bekend experiment schreef: Dr. Zimbardi is de bedenker van het het Stanford gevangenis-experiment. In dit experiment werd een aantal ‘normale’ mensen in twee groepen verdeeld en kreeg de ene helft de rol van gevangenenbewaarder en de andere helft de rol van gevangene. Al na een paar dagen vertoonden de bewakers serieus sadistisch gedrag en na zes dagen, in plaats van de geplande 14, moest het experiment worden afgebroken omdat het uit de hand liep. Normale mensen, in een abnormale situatie, worden sadistisch.

Recentelijk gaf dr. Zimbardo een extreem inspirerende lezing over ‘The Lucifer effect’. Dit zijn 23 minuten presentatie die eigenlijk iedereen in zijn leven moet hebben gezien.... (hi-res hier)

Maar het werkt beide kanten op. In de presentatie laat hij niet alleen zien hoe in bijna iedereen een sadist, een martelende gevangenisbewaarder zelfs een jodenvergassende meeloper schuilt. Maar ook een held, een creatieveling of en wereldveranderende rebel. Want het is het sociale systeem waarin we worden geplaatst dat onze gedragingen voor een belangrijk deel gaat bepalen! Net als bij die mieren. Goed en kwaad zijn geen individuen, maar een sociale systemen: The Lucifer-effect.

Wat betekent dit in de praktijk? Mogelijk heel erg veel. Het heeft namelijk misschien wel helemaal geen zin corrupte politici als Balkenende, Blair en Bush op te pakken en te berechten, elke nieuwe minister komt in hetzelfde systeem terecht en gaat hetzelfde doen als zijn voorganger. Hoeveel Amerikaanse presidenten met mooie praatjes hebben dat wel niet bewezen? Volgens Noam Chomsky is elke na-oorlogse president binnen het internationaal recht een oorlogsmisdadiger, Obama zal daarop geen uitzondering vormen. Het heeft geen zin de graaiende topmensen aan te pakken, u zou op die plek exact hetzelfde doen. Het heeft geen zin te hard rammende ME-ers aan te pakken, het systeem draait ze door, vraagt dat ook van ze. Misschien geeft het Lucifer-effect ook wel inzicht in de manier waarop eerlijke wetenschappers zo schaamteloos tot corrupte uitkomsten komen, het is niet moeilijk in te zien welke invloeden het systeem waarbinnen ze opereren op de resultaten heeft. De conclusie van het boek gaat lang niet zo ver, maar als één ding begint te dagen, is het wel dat echte hervormingen moeten ingrijpen op het systeem, niet op de poppetjes. We moeten systemen maken die helden en artiesten creëren, geen systemen die graaiers en oorlogsmisdadigers produceren. Change the system and people will adapt… En die neem ik dan voor eigen rekening.