Zapruder Inc.

Het gedrag van individuele mieren is in sommige mierensoorten afhankelijk van de ouderdom van de kolonie als geheel. Een mier neemt, afhankelijk van zijn rol, het gedrag aan dat niet per se bij zijn leeftijd past maar bij die van het geheel. Een onbekende invloed van het collectief beïnvloedt de individuele mieren, terwijl het vrij zeker is dat die mieren niet eens weten hebben van de grootte of eigenschappen van het collectief. Een geheel heeft vaak terugkoppeling op de delen. Reductionisme is aan moeder Natuur nooit besteed geweest.

Grass-cutter ants maken bouwwerken met zo’n onwaarschijnlijke complexiteit dat niemand begrijpt hoe ze gebouwd worden. Mieren zijn behoorlijk beperkte diertjes maar kennelijk als je al die beperkte diertjes in grote hoeveelheden bij elkaar brengt, ontstaat er heel bijzonder gedrag. De nesten van grass-cutter ants zijn grote ondergrondse bouwwerken waar ingewikkelde stelsels van leidingen en kamers zorgen dat elk deel van het nest altijd hetzelfde en precies het gewenste klimaat heeft. Vochtigheid, temperatuur en samenstelling van de lucht wordt zorgvuldig gecontroleerd door een structuur dat nog het beste kan worden beschreven als een airconditioning. Welke mier gaf leiding aan dit project? Welke mier coördineerde te werkzaamheden? Geen enkele, toch ontstond het. Een geheel heeft misschien wel een eigen bewustzijn, noem het een persoonlijkheid.

Chaostheorie en fractale wiskunde hebben allang laten zien dat complexe gehelen niet zo maar voorspelbare, deterministische mechaniekjes zijn. Hoe groter en hoe complexer het geheel – denk aan ecosystemen, het weer, het klimaat, de beurs, industriële complexen en samenlevingen -, hoe dominanter dat effect. Het geheel domineert dan zijn delen. Die uitspraak durf ik wel voor mijn rekening te nemen, zonder er ooit een overtuigende wetenschappelijke onderbouwing voor te hebben gevonden. Niets onlogisch aan, Aristoteles had het er al over: holisme. Ik zie het als emergent gedrag, ofwel gedrag dat niet op reductionistische manier, als een mechaniek, is te herleiden tot de delen en in elk vakgebied zien we er voorbeelden van maar vooral in biologie en sociologie.

Er is in dit geval geen reden aan te nemen dat datgene wat voor een crowd van mieren geldt, niet ook voor een crowd van mensen geldt en eigenlijk weet iedereen dat ook wel op gevoel. Plaats een normaal mens in een ministerie en het wordt een raamkijkende ambtenaar, plaats een normaal mens in een politiekorps en het wordt een peppersprayende machtswellusteling, plaats een normaal mens op een krantenredactie en het wordt een propagandaspecialist, plaats een normaal mens in de tweede kamer en het wordt een pathologisch leugenaar. Je kunt het die mensen misschien niet eens kwalijk nemen, ik durf te betogen dat het de manier is waarop je het geheel organiseert die bepalend is voor wat wij als mensen daarbinnen bijdragen. Onze samenleving is een extreem complex geheel en moet voor mijn gevoel dus extreem dominante emergente eigenschappen hebben. En een duidelijk eigen ‘intelligentie’. Noem het leven. De maatschappij, dat ben dus niet jij, dat is een ding op zichzelf.

Als dat geheel dan een eigen leven heeft en zijn gedrag niet berekenbaar, waarom zou het dan doen wat wij ervan verwachten? Denk je dat die mieren weten dat ze als volk architectonische topprestaties leveren? Denk je dat die delende cellen weten dat ze als geheel een levend organisme vormen? Journalist Peter beschreef eens een principe: in een sterk hiërarchisch bedrijf – denk ministerie - zullen mensen net zo lang promoveren tot ze hun eigen niveau van incompetentie hebben beperkt. Uiteindelijk is het hele bedrijf opgemaakt uit mensen die niet voldoen, ongeacht hun opleiding en talenten. Het geheel lijkt vaak in niets op zijn delen.

Niemand van ons wil oorlog, of ziek worden van onze eigen medicijnen, of miljoenen anderen doden om olie te kunnen stelen. Toch gebeurt het en iedereen doet er aan mee. Waarom? Ik denk dat het wel eens heel erg weinig kan uitmaken met hoeveel moraal en principes we onze taken uitvoeren. Het geheel overheerst en gebruikt of misbruikt onze talenten al naar gelang hem dat uitkomt. En dat geheel, waar hebben we hier dan over? De grootste georganiseerde ‘gehelen’ die wij in onze maatschappij kennen, zijn regeringen en corporaties verbonden door nog complexere systeem als de beurs.  Van corporaties is bekend dat als je ze analyseert als een persoonlijkheid op zich, wat heel voorstelbaar is, dat ze de persoonlijkheid van een psychopaat hebben. Oppervlakkige relaties, geen medeleven of inleving, grote gevoelsarmoede, ziekelijk liegen en lage gewetensfunctie. Allemaal kenmerken die je in grote bedrijven als Shell, Monsanto, ING, Glaxo-Smith Klein zonder uitzondering kan terugvinden. Een uitgebreid complex van dit soort psychopaten vormt op zichzelf weer een nieuw geheel met, je raadt het al, nog kwaadaardigere genen, dan zijn delen. En we noemen dat ‘onze’ maatschappij.

Uiteindelijk is de wereld namelijk heel eenvoudig, we worden niet geleid door politici of CEO’s, maar door emergente entiteiten als grote corporaties en hun dienende regeringen, die als ik het zo inschat bij analyse niet de persoonlijkheid van een psychopaat maar van een tiran zullen blijken te hebben. Psychopaten en tirannen met een eigen doelstelling, los van wat goed voor ons of de natuur is. Met de economische power van kleine landen. Met maar één doel: aandeelhouderswaarde of invloedssfeer vergroten met alle middelen en acties waar ze mee weg kunnen komen.

Eigenlijk hoeft het nu niemand meer te verbazen dat we kapot gaan aan onze eigen wapens en eigen medicijnen. De grootste industrieën in de wereld zijn militaire industrie en farmaceutische industrie. Twee losgeslagen über-collectieven waarvan de één alleen kan groeien door steeds meer oorlogen te kunnen voeren met steeds meer wapens en de ander alleen door steeds meer zieke mensen van steeds meer medicijnen te kunnen voorzien.

En wat verwacht je dan van zulke constructies?

Vrede?

Een gezonde bevolking?

Sorry, maar dan kom je echt uit een ei. Zolang dit soort mechanismen bestaan (de mogelijkheid aan ellende veel geld te verdienen), zullen ze ons blijven verteren, heel simpel, totdat of het systeem zichzelf kapot maakt, of we allemaal dood of ziek zijn. Is geen rocket science. Is ook geen New World Order, is gewoon de manier waarop we onszelf georganiseerd hebben. The Old World Order.