Zapruder Inc.

De hersenen zijn voor de wetenschap nog grotendeels terra incognita. Er wordt veel onderzoek gedaan met magnetische stimulatie (TMS), CT scans, MRI scans en EEG om breingolven in kaart te brengen, maar er blijven genoeg mysteries bestaan. Men denkt inmiddels de belangrijkste functies in kaart gebracht en toegewezen te hebben aan specifieke hersengebieden, maar de wetenschap is evenzo vaak verrast door de mate van flexibiliteit die het menselijk brein laat zien, zeker wanneer er schade optreedt die bepaalde functies zou hebben moeten uitschakelen. Het is algemeen bekend dat wanneer mensen blind zijn, hun andere zintuigen zoals tast, reuk en gehoor zich aanzienlijk kunnen versterken. Het brein compenseert op dat moment voor de functie of zintuig die op dat moment wegvalt door andere functies te versterken. Ook bepaalde functies die normaliter door een bepaalde hersenhelft voor hun rekening genomen worden, kunnen overgenomen worden door de andere helft wanneer de oorspronkelijke beschadigd is. Neuronenpaden worden omgeleid om nieuwe verbindingen tot stand te brengen die compenseren voor schade of uitval. Bij savants leidt dit tot een enorme versterking van één of meerdere eigenschappen.

De bekendste savant ter wereld is Kim Peek. De 55-jarige savant stond model voor Dustin Hoffman’s rol in Rain Man; Kim staat ook bekende als de echte Rain Man. Kim werd geboren met schade aan zijn cerebellum en mist daarnaast ook nog zijn corpus callosum: de zenuwbundel onderaan het midden van de hersenen die de linker- en rechterhelft met elkaar verbindt. In zijn vroege jeugd werd door artsen gezegd dat hij zich geheel niet zou ontwikkelen en zeer zwaar gehandicapt zou blijven. Echter, Kim’s hersenen pasten zich aan door nieuwe neurologische verbindingen te maken, wat leidde tot een ongelooflijke geheugencapaciteit. Hij heeft een fotografisch geheugen, boeken verslind hij met een enorme snelheid en neemt hij tot zich met een “reproductiepercentage” van bijna 100%. Ook kan hij de dag van ieder willekeurige datum noemen, kent hij enorm veel postcodes en telefoonnummers uit zijn hoofd en kan hij indrukwekkende berekeningen in zijn hoofd uitvoeren. Zo briljant als hij is op deze gebieden, zo hulpbehoevend is hij wanneer het aankomt op simpele alledaagse taken zoals aankleden, wassen en eten. Zijn vader Fran, inmiddels in de tachtig, verzorgt Kim al zijn hele leven en is iedere dag en elk moment bij hem.

Hoewel Kim meer dan 99% van de wereldbevolking in de schaduw zet met zijn ongelooflijke mentale talenten, heeft hij enorm veel moeite met andere, ogenschijnlijk simpele geestelijke zaken. Zo heeft hij moeite met abstractie en kan hij niet conceptueel denken. Normale mensen scannen continu door (grote) hoeveelheden informatie heen en herinneren zich de globale context ervan. Dit gebeurt zodat men zich niet verliest in de enorme stroom informatie waarmee we dagelijks gebombardeerd worden. Savants hebben meestal dit filter niet en focussen zich op de details en hen ontgaat meestal ook de context van het geheel. Bij Kim komt het bijvoorbeeld naar voren in het letterlijk nemen van metaforische uitdrukkingen en daarvan niet de achterliggende gedachte kunnen interpreteren. Tests op dit gebied wijzen uit de dat de basis voor het ongelooflijke talent dat savants aan de dag leggen voortkomt uit hun beperking om details te onderscheiden en prioriteit te geven en de interpretatie ervan.

Klik hier voor alle 5 delen van de documentaire over Kim Peek

Een andere beperking komt ook naar voren in de communicatie met andere mensen. Sommige autisten leren om voor hun communicatiebeperking te compenseren door zich wat sociaal acceptabel gedrag aan te leren dat door moet gaan voor normale interactie. Ze lijken deze zekerheid nodig te hebben om hun strak geregisseerde wereld overzichtelijk te houden. Het is echter een aangeleerde vormtaal die weinig tot geen flexibilteit kent. Wetenschappers zeggen daarom dat de voorliefde die veel autisten hebben voor rekenen en nummers gerelateerd is aan de logica en het stramien dat cijfers bieden, in tegenstelling tot de chaotische wereld van taal, menselijke interactie en emoties.

Toch lijken er op dit gebied ook uitzonderingen te zijn. De jonge Britse savant Daniel Tammet heeft veel conventies die bestaan over savants overboord gegooid. Daniel is namelijk de enige savant die kan vertellen wat er zich in zijn hoofd afspeelt als hij zijn ongelooflijke talenten aanwendt. Daniel kan de meest complexe berekeningen maken in zijn hoofd, spreekt ongeveer tien talen -waarbij hij ook nog bewees een nieuwe taal in slechts één week te kunnen leren- en wist eens succesvol het getal pi uit het hoofd op te zeggen tot maar liefst 22.514 cijfers achter de komma!! Hoewel men in zijn jeugd enkele autistische kenmerken heeft ontdekt, kan hij zich desondanks zelfstandig handhaven in sociaal en maatschappelijk opzicht. Daniel’s vermogen om zijn talenten innerlijk te beschrijven –zo zegt hij getallen te zien als vormen en kleuren- zouden wetenschappers verder kunnen helpen in het begrijpen van hoe savantbreinen nu precies werken. 

Klik hier voor alle 5 delen van deze documentaire over Daniel Tammet

Hoewel savants tot opmerkelijke dingen in staat zijn, zijn hun talenten niet meteen bovenmenselijk te noemen. Buitengewone rekenvaardigheden komen ook bij niet-savants voor, zoals de Fransman Alexis Lemaire die de beste menselijke calculator in de geschiedenis wordt genoemd. Er is sprake van savantisme wanneer er naast een buitengewoon talent ook duidelijke handicaps bestaan, dus de definitie lijkt ietwat indirect. Daarnaast beschikt men nog niet over voldoende kennis om savants goed op hun merites te beoordelen omdat conventionele tests als IQ-tests en psychologische test geijkt zijn op ‘normale’ mensen en niet toereikend zijn om het talentbereik van savants te beschrijven. Toch blijft het wonderlijk hoe mensen zoals Derek Paravincini uit het niets een enorm talent tonen voor muziek en het niet alleen bij reproduceren van wat men hoort blijft. Klik hier voor een indrukkende 5-delig documentaire over deze muzikale savant. Ook de zeer kunstzinnige Stephen Wiltshire, ook wel de menselijke camera genoemd, verbaast de wereld met zijn talent door na één aanblik een hele skyline ongelooflijk accuraat na te tekenen.

De theorie dat de ongelooflijke gaven van savants ook in ‘normale’ breinen verborgen zitten is erg intrigerend. Het zou kunnen wijzen naar theorieën waarin men oppert dat onze hersenen niets meer zijn dan een antenne die intapt op kennis die zich buiten het fysieke brein bevindt. Iedereen zou op zijn eigen unieke wijze ingeplugd zijn op deze enorme externe “database” met daarin alle gecumuleerde kennis van de mensheid, zowel in het verleden, heden als ook in de toekomst. Mensen als Carl Jung hebben al geopperd dat een dergelijke collectief onderbewustzijn zou bestaan en Rupert Sheldrake adapteerde dit idee voor biologie en genetica met zijn morphogentische velden; deze theorieën zijn echter niet wetenschappelijk geaccepteerd. Maar ze zouden een voorlopige verklaring kunnen geven voor de gaven van savants die hand in hand lijken te gaan met hun verdere dysfunctionaliteit. Zijn hun hersenen zo ‘gewired’ dat ze op een specifieke frequentie getuned staan die garant staat voor hun talent? Zou het ontsluiten en beheersen van dergelijke gaven een volgende stap in onze evolutie kunnen betekenen? Worden er dan opeens een heleboel dingen meer mogelijk voor de mensheid?