Zapruder Inc.

Kolonialisatie is het laatste stadium van kapitalisme, daarna volgt de ineenstorting van het rijk. In 2008 kraakt het empire “de Verenigde Staten”. Het staat aan alle kanten onder druk. Twee miljarden kostende oorlogen, de voortdurende aanvallen op de “imperial” dollar, de afhankelijkheid van buitenlandse energie, de weinig betrouwbare bondgenootschappen met multinationals, het verdwijnen van exportproductie door globalisatie en de enorme schuldenlast die het land heeft opgebouwd.

De kredietcrisis, en de aangedragen oplossingen voor de crisis, kenmerken zich welhaast als “het laatste trucje” van diegenen die het meest geprofiteerd hebben van het Amerikaanse kapitalistische systeem. Iedereen, arm of rijk, dezelfde levensstandaard doormiddel van schulden. En die schulden vervolgens netjes verpakt als triple-A gerate beleggingsproduct doorverkopen. Gaat het mis, dan vragen we om geld van de belastingbetaler. Tegen die tijd zijn de macroeconomische uitwerkingen al dusdanig dat de middenklasse als sneeuw aan het wegsmelten is en de onderklasse booming. Het “Paulson-pakket”, de 700 miljard belastinggeld en de vernietiging van de Trias Politica in de VS, is, voor wie een beetje nadenkt, geen oplossing. Het is de laatste greep uit de kluis voordat de politie arriveert. Of het boze volk.

Toeval of niet, het zijn de mensen die juist hebben gelobbyd om regulering van de Amerikaanse banksector terug te draaien (Glass-Steagall-act) die nu achter het Paulson-plan staan (Phil Gramm). De intenties van het Paulson-plan zijn niet het “moraliseren” van kapitalisme, waartoe Sarkozy in waarschijnlijk een voorschot op wat ons in Europa te wachten staat oproept, maar domweg kapitaalverschuiving. Het structurele onderliggende probleem, schrotbeleggingsproducten en off-balance accounting door banken, wordt niet aangepakt. Het is daarom extra opvallend dat juist de republikeinen, uiteraard ingegeven door de komende verkiezingen, juist oproepen om slechts “staatsgaranties” uit te delen en de banken zichzelf te laten verzekeren bij derden voor hun “schrot”.

Bijkomend probleem van Paulson en zijn 700 miljard dollar “bail out”: aangezien de staat dit gaat financieren, met alle gevolgen voor de staatsschuld, zal Amerikaans staatspapier en daarmee de dollar, onder druk komen te staan. Nieuws dat in landen als China, Saudi Arabië, Japan en ook hier in Europa, niet bepaald met gejuich zal worden ontvangen. De dollar met zijn eeuwige inflatie, de schatheffing van empire USA, zal verder in waarde dalen. De wereld moet weer in de buidel tasten voor de Verenigde Staten.

Terwijl het bloedbad op Wallstreet geen einde leek te kennen, werd langs de East River de UN National Assembly geopend, het inluiden van het nieuwe werkjaar voor de Verenigde Naties, waarbij traditiegetrouw verschillende wereldleiders toespraken houden voor de afgevaardigden. Ook George W. Bush hield dit jaar weer een toespraak maar de woorden van de Amerikaanse president, die in 2002 welhaast een staande ovatie wist te krijgen, klonken anno 2008 leeg en betekenisloos. Daar ging Bush weer over internationaal terrorisme, over schurkenstaat Iran, Darfur en internationale veiligheid. Toegegeven, Bush had weinig geluk met zijn plaats in het programma, maar wat vooraf ging en wat na Bush speech gebeurde kan niet anders worden uitgelegd als het omverwerpen van de Amerikaanse hegemonie.

Het eerste schot voor de Amerikaanse boeg werd gegeven door de nieuwe voorzittende president voor de VN, de Nicaraguaan Miguel d’Escoto Brockmann. Fel bekritiseerde hij het Amerikaans optreden in Irak en het “soepel omspringen” met internationaal recht zodra het recht de grootmachten niet uitkomt. Het eerste echte vuurwerk werd door de Iraanse president Ahmadinejad aangedragen. Ahmadinejad sprak niet zozeer over het conflict tussen Iran en de VS, iets wat Bush wel duidelijk aanhaalde, maar over de controle van de VS en westerse mogendheden over internationale instituties. Natuurlijk sneed de Iraanse president in op het onderwerp Israël, en werd prompt weer voor anti-semiet uitgemaakt, maar ook hier legde de Iraniër de vinger op de zere plek: het westen heeft de afgelopen jaren haar morele en economische superioriteit verspeeld. Het wordt tijd om het roer over te geven aan andere (opkomende) landen in de hoop dat zij beter in staat zijn veiligheid en stabiliteit te waarborgen.

Iets waar Ban Ki-Moon, de secretaris generaal van de VN, ook op leek te zinspelen. Hij riep in zijn toespraak op tot “democratisering” van de VN. En dan vooral het IMF en de Wereldbank, twee instrumenten bij uitstek van de vernietigende neoliberale (Amerikaanse) agenda.

Het waren de Zuid Amerikanen die het fait accompli op tafel legden. De Braziliaans president Lula da Silva maakte zich in zijn redevoering sterk voor de “multipolaire wereld”. De wereld na de VS als enige grootmacht en haalde vernietigend uit naar de “supranationale instanties” (IMF, Wereldbank, speculatief kapitaal) die geen autoriteit hebben en slechts “speculatieve anarchie” brengen. De onder vuur liggende Boliviaanse president Evo Morales vulde Lula da Silva aan: in de nieuwe “multipolaire wereld” is er geen plaats voor kolonialisme en imperialisme.

Dat het juist de Zuid Amerikanen zijn die spreken over de multipolaire wereld is geen toeval. Nog geen twee weken daarvoor was het de Union of Latin American Nations (UNASUR) die de crisis in Bolivia wist te bezweren. Een eerste teken van de kracht van de samenwerkend Zuid Amerikaanse landen, en het eerste wapenfeit van de groep zonder enige steun of goedkeuring van de Verenigde Staten. Een ongekende gebeurtenis in de “achtertuin” van de VS. Het moment werd door alle UNASUR landen gezien als een soort “emancipatie”. Zuid Amerika lost tegenwoordig haar eigen problemen op.

Niet alleen in La Paz en Brazilia klinken de woorden “multipolaire wereld” als een nieuwe belofte; de grootste vaandeldrager van dit nieuwe wereldbeeld lijkt vooral de Russische premier Poetin te zijn. Als Rusland, voornamelijk in het westen, wordt aangevallen voor het Russische militaire geweld tijdens de korte oorlog tussen Rusland en Georgië, wijst de Russische staatsman keer op keer op de “nieuwe wereldorde”. Rusland terug als grootmacht, inclusief invloedssfeer. Het westen moet, volgens Poetin, leren leven met dit feit. De lakens worden niet alleen door London, Brussel of Washington uitgedeeld. Moskou kan aan het rijtje worden toegevoegd.

Dat het de Russen ernst is, blijkt uit een groot aantal militaire manoeuvres die het direct na de Georgische oorlog (en de betrokkenheid van de VS bij die oorlog). Russische schepen zijn te vinden van Syrië, Somalië (VS en NATO-vloot in Arabische Golf (of denkt iemand dat het echt om piraten gaat?)), Zuid Korea tot Venezuela, en met buurlanden wordt driftig militair geoefend. De Amerikanen zijn woedend. In een speech in New York laat Condaleeza Rice alle Amerikaanse frustraties doorschemeren. “Rusland is agressief en zet internationaal recht buitenspel.” Dat ongeveer overal ter wereld Amerikaanse oorlogsbodems te vinden zijn, dat Kosovo even werd “geannexeerd” door de NATO en de VS, de VS zelf verwikkeld zijn in twee niet echt volkenrechtelijk te verkopen oorlogen en (ondertussen) twee staten voortdurend bedreigd of binnenvalt (Iran, Pakistan en met de militaire acties in Somalië eigenlijk drie), vergeet Rice. Instant karma is gonna get you. 

De enige opkomende “supermacht” die betrekkelijk weinig van zich laat horen, is China. De dollar-slikker China ondervindt aardig wat problemen door de kredietcrisis en kijkt het militaire spelletje tussen Rusland en de VS rustig aan. Ondertussen werkt China aan energiezekeheid door als eerst een oliedeal met het “nieuwe” Irak te sluiten en schiet het Taikonauten de ruimte in.

De Amerikaanse adelaar is gewond en de wolven ruiken bloed. Ironisch genoeg is dit precies het horror-scenario wat vele neoconservatieve denkers al jaren omschrijven. En juist het in stand houden van het “empire”, met alle waanzinnige militaire koloniale avonturen (om toegang te behouden tot energiebronnen) waarmee dit gepaard is gegaan, lijken de VS fataal te worden.

Het uitdagen van de Amerikaanse hegonomie is niet het gevolg van de kredietcrisis of de veldtochten in Afghanistan en Irak, maar energie. Zuid Amerika, met haar onderlinge handelsverdragen, infrastructuur en gas- en olieoverschotten is redelijk onafhankelijk. Rusland, alhoewel het land al heeft “gepeakt”, heeft nog ruime olie- en gas overschotten. Genoeg om te exporteren en op de vleugels van de duurdere energie GAZPROM tot supercorporation te laten uitgroeien. Rusland heeft bovendien het Kaspische gebied stevig in (energie)handen. De westerse wereld (de VS en Europa) zien de tafel van de macht langzaam kantelen. Zij worden meer en meer afhankelijk van landen die tot op heden onder het juk van neoliberalisering en Wereldbank-programma’s gebukt gingen. Treffend was het EU-Africa summit einde 2007. Voor het eerst in de geschiedenis zeiden de gezamenlijke Afrikaanse landen “nee” tegen Europese wurghandelsakkoorden. “Jullie hebben ons nu harder nodig dan wij jullie. We verkopen onze spullen wel aan China voor een betere prijs”, luidde de boodschap. Prompt werd binnen maanden de Middellandse Zee Unie uit de grond gestampt (iets waar in Nederland zelden over wordt gepraat omdat het waarschijnlijk politiek pijnlijk ligt dat we onderdeel van een EEG met Marokko en Turkije zijn) om in ieder geval Algerijns, Marokkaans en Libisch gas veilig te stellen. In de “multipolaire wereld” betekenen, de steeds schaarser wordende, grondstoffen macht.

Kapitalisme gaat uit van economische groei. De plus onder de streep. Ieder jaar weer. Daarvoor moeten zaken geproduceerd worden. In de oude wereld. Nu is (in het westen) jarenlang economische groei bewerkstelligd met consumentenkrediet, en weer doorverkocht als beleggingsproduct. Papieren winsten die nu hun plafond hebben gevonden. Maar het kapitalisme van het “westen” (laten we Japan en China niet vergeten) heeft ook een tweede plafond. Energie. Economische (niet papieren) groei kost energie. Geld is daar een uitdrukking van en is in principe een energiedrager. De kredietcrisis is niet alleen een enorme afboeking van schrottige beleggingsproducten, maar het eerste teken van het schaarser worden van energie voor westerse economieën. Juist dat maakt de “nationaliseringswoedde” onder de door de crisis getroffen economieën extra angstaanjagend. Aan de ene kant worden de veroorzakers van de crisis nog eens beloond (Plan Paulson) en de andere kant krijgen machthebbers een machtig instrument in handen in een tijd waarin sociale onrust, non-existente politieke ideologie, groeiende kloof tussen onderklasse en bovenklasse en machtsconcentratie bijna onvermijdelijk zijn.