Zapruder Inc.

Het lijkt alsof onze oosterburen aan een soort megaproject zijn begonnen: een poging om letterlijk hun volledige onstuimige verleden gedramatiseerd te archiveren op celluloid. Was er eerst de “Hitlerverfilming” “Der Untergang” (inclusief controverse over mogelijke sympathie voor Hitler in zijn laatste dagen), volgde kort daarop oscarwinnaar “Das Leben der Anderen”, waarin het DDR en Stasi verleden van de (oost) Duitse staat onder de loep werd genomen. Nu is er “Der Baader Meinhof Komplex”, de verfilming van de (ontstaans)geschiedenis van de Rote Armee Fraktion. Wederom een pijnlijk hoofdstuk uit de Duitse geschiedenis. Film als maatschappijgroepstherapie.

(spoiler alert!)

Als in 1967 de Perzische sjah een bezoekt brengt aan west Berlijn, breken ernstige rellen uit. Een student, Benno Ohnesorg, wordt daarbij door de politie neergeschoten. De beelden van de in de armen van Frederieke Hausmann stervende Ohnesorg worden wereldberoemd. Kort daarop raakt de studentenleider Rudi Dutschke ernstig gewond als hij meermalen door het hoofd geschoten wordt door een anticommunist. De roerige jaren zestig van de vorige eeuw verharden. De “protestbeweging” radicaliseert met het geweld mee.

Met deze twee gebeurtenissen opent “Der Baader Meinhof Komplex”, een minutieuze vertelling van 2.5 uur over de beroemde terreurgroep uit de jaren zeventig. Op de golven van het studentenprotest van ’68, de Vietnamoorlog, de zesdaagse oorlog in Israël en de aanslagen op Ohnesorg en Dutschke, besluiten hoofdrolspelers en RAF-koppenstukken Andreas Baader (gespeeld door Moritz Bleibtreu), Gudrun Ensslin (gespeeld door Johanna Wokalek) en de journaliste Ulrike Meinhof (gespeeld door Martina Gedeck) dat protest en vreedzaam verzet “tegen het systeem” niet genoeg is. Kapitalisme, imperialisme en de Duitse staat (en de oudere generatie die zich niet had verzet tegen Hitler) kunnen alleen bevochten worden met middelen die de staat zelf ook inzet. Geweld dus. Gewelddadig verzet is noodzakelijk om de maatschappij te veranderen, redeneren zij. En geoorloofd.

In veel kritieken op de film wordt aangehaald dat de “radicalisering” niet duidelijk is uitgewerkt. Waarom recensenten precies hierover vallen is een mysterie, want filmmakers Edel en Eichinger weten dit juist snel en effectief te schetsen aan de hand van de karakters en in de aanloop van de film.

Baader komt voornamelijk naar voren als een “borderline” crimineel die vooral uit lijkt te zijn op de “kick”, Ensslin is doorgeslagen radicaal uit pure frustratie over het geweld en Ulrike Meinhof, in eerste instantie alleen toeschouwer en pamflettenschrijfster, wordt zelfs een keuze gegeven. In een sleutelscène heeft zij de mogelijkheid om als “onschuldige” aan de zijlijn te blijven staan of haar kameraden te volgen in het geweld. Ondanks de “onkwestsbaarheid” die zij geniet door haar journalist-zijn, volgt Meinhof de vluchtende Baader en Ensslin door via een venster hen achterna te springen. De grens is overschreden, er is geen weg terug meer. Daarna zal Meinhof worden gezocht voor medeplichtigheid aan moord.

Na een opleiding in guerrillatactieken te hebben genoten in Jordanië (sixties blote borsten vs islamisten) begint de Baader-Meinhofgroep aan een terreurcampagne in Duitsland. In eerste instantie houdt de groep zich voornamelijk bezig met bankovervallen (symbool van kapitalisme) maar gaandeweg breidt het repertoire zich uit met bomaanslagen en liquidatie. Hier zit het venijn: als kijker heb je ook sympathie voor die eerste acties. In de woorden van BKA (Bundes Kriminal Ambt) chef Horst Herold die de jacht op de RAF heeft ingezet, wederom een briljante rol van Bruno Ganz (Adolf Hitler in Der Untergang): “eenderde van de mensen onder de dertig heeft sympathie voor die lui.”

De BKA chef is sowieso een slimme “verteltruc” van de schrijver en regisseur. Herold dient als “achtergrondverteller” en laat de “versie van de tegenpartij” zien. Dat niet alleen. De figuur Horst Herold filosofeert rustig over het “waarom” van de groep (Israël vs Palestina, overheidsgeweld, Vietnam) of stipt onderzoeksmethoden aan (met computers zoekt de BKA naar “sympathisanten” en gebruikt daarvoor voornamelijk “persoonlijke data”. De “grid” verkleinen).

Arrestatie van de groep is uiteindelijk onvermijdelijk, waarna de film in haar tweede fase schiet: het proces tegen de RAF-kopstukken en de opkomst van de “tweede- en derde generatie”. Acties en nieuwe karakters wisselen elkaar in bijzonder hoog tempo af, zonder dat dit echt afbreuk doet aan de vertelling of het tempo van de film. Het is alleen een ongelofelijk bombardement aan informatie dat de kijker nu over zich uitgestrooid krijgt, en dat kan soms te iets veel worden. 

Dat is eigenlijk het enige zwakke punt van de film. Edel en Eichinger rammen tien jaar geschiedenis, inclusief ondersteunende historische beelden, in tweeëneenhalf uur over het bioscoopscherm. Een enorme hoeveelheid feitjes en weetjes. Misschien dat juist daarom het “morele” en “belerende” sausje achterwege is gelaten, iets waar veel mensen aanstoot aan hebben genomen. De makers kiezen geen partij maar reiken een geschiedenisles aan (of laten cruciale vragen open, zoals de moord/zelfmoord op/van Meinhof) waarmee de kijker zelf maar moet uitzoeken wat zij of hij ervan denkt.

“Hört auf sie zu sehen, wie sie nicht waren”, luidt de laatste zin van de film. Gaat het hier over de mythos en verheerlijking, zoals Brigitte Mohnhaupt tegen de jongere RAF garde brult of toch iets anders? Het is aan u. 

“Der Baader Meinhof Komplex” is dit jaar genomineerd voor een oscar. 

Wikipedia, Imdb, Isohunt.

Trailer I:

Trailer II: